Ο ΧΑΜΕΝΟΣ ΑΤΛΑΣ, ή όταν Άνδρος, Τήνος, Μύκονος, Νάξος, Πάρος, ήταν ένα νησί!…
Αριστερά οι Κυκλάδες πριν από 20.000 χρόνια, δεξιά όπως είναι σήμερα. Η διακεκομμένη γραμμή δείχνει τη σημερινή ακτή. Πριν 20.000 χρόνια Άνδρος-Τήνος-Μύκονος-Σύρος-Νάξος-Πάρος-Ιός ήταν ένα μεγάλο νησί. Χάρτης: The Lost Atlas (Facebook)
ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ – Tinos Live TV
Πριν από 20.000 χρόνια, για να πάει κανείς από την Τήνο στη Μύκονο ή στην Άνδρο, δεν χρειαζόταν πλοίο. Αρκούσαν τα πόδια του. Η θάλασσα ήταν περίπου 120 μέτρα πιο χαμηλά, και τα περισσότερα νησιά των Κυκλάδων ήταν ενωμένα σε μία μεγάλη στεριά.
Οι επιστήμονες τη λένε «Μεγάλη Κυκλάδα» (Mega-Cyclades). Ήταν ένα ενιαίο νησί που έπιανε τη σημερινή Άνδρο, την Τήνο, τη Μύκονο, τη Σύρο, την Πάρο, τη Νάξο, την Ίο και πολλά μικρότερα νησιά γύρω τους. Πρόσφατα το θυμήθηκαν πολλοί στο Facebook, από μια ανάρτηση της σελίδας The Lost Atlas με χάρτη που δείχνει την τότε ακτογραμμή.
Όταν το νερό ήταν πάγος
Η εποχή λέγεται Τελευταίο Παγετώδες Μέγιστο. Πριν από περίπου 20.000 χρόνια, τεράστιοι όγκοι νερού ήταν παγωμένοι στους πάγους της βόρειας Ευρώπης και της Αμερικής. Το νερό που έλειπε από τις θάλασσες έριξε τη στάθμη τους σε όλο τον κόσμο, και στο Αιγαίο κατά περίπου 120 μέτρα.
Ο βυθός ανάμεσα στα περισσότερα νησιά των Κυκλάδων είναι ρηχός, οπότε όταν έπεσε η στάθμη βγήκε στην επιφάνεια. Τα στενά που σήμερα περνούν τα πλοία μας ήταν τότε κοιλάδες και πεδιάδες. Το Στενό Τήνου–Μυκόνου, που ξέρει κάθε Τηνιακός ταξιδιώτης, ήταν κάποτε στεριά που την περπατούσες. Την επόμενη φορά που θα περάσετε με το πλοίο ανάμεσα στην Τήνο και τη Μύκονο ή την Άνδρο, σκεφτείτε ότι ακριβώς από κάτω, πριν από είκοσι χιλιάδες χρόνια, υπήρχε στεριά.
Τέσσερις φορές μεγαλύτερη από σήμερα
Μια μελέτη του 2017 (Σημαιάκης και συνεργάτες) υπολόγισε την παλιά στάθμη της θάλασσας σε όλο το Αιγαίο. Σύμφωνα με αυτήν, στην εποχή των πάγων η Μεγάλη Κυκλάδα περιείχε περισσότερα από 55 από τα σημερινά νησιά και είχε έκταση περίπου 10.750 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Καθώς ανέβαινε η θάλασσα, η στεριά μίκραινε, μέχρι που έμειναν περίπου 3.250 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Χάθηκαν δηλαδή τα τρία τέταρτα.
Ο χάρτης του The Lost Atlas δείχνει μικρότερη έκταση, περίπου 6.900 τετραγωνικά χιλιόμετρα, γιατί μετρά μόνο τα 26 σημερινά νησιά που είναι μεγαλύτερα από ένα τετραγωνικό χιλιόμετρο. Η μελέτη μετρά όλα τα μικρά νησιά μαζί, γι’ αυτό βγάζει μεγαλύτερο νούμερο. Και στις δύο περιπτώσεις, η στεριά ήταν πολλές φορές μεγαλύτερη από τα σημερινά νησιά.
Η μελέτη δείχνει ότι οι μεγαλύτερες και ταχύτερες αλλαγές έγιναν πριν από 16.000 ως 8.000 χρόνια. Σε αυτό το διάστημα η θάλασσα μπήκε στις κοιλάδες, χώρισε τη μία στεριά από την άλλη και σχημάτισε σιγά σιγά το αρχιπέλαγος που ξέρουμε σήμερα.
Άνδρος, Τήνος, Μύκονος και Σύρος σήμερα: στην εποχή των πάγων ήταν όλα μία στεριά. Εικόνα: Google Earth
Δεν ενώθηκαν όλα
Κάποια νησιά έμειναν χωριστά ακόμη και τότε, γιατί τα χωρίζει βαθύτερη θάλασσα. Η Σαντορίνη, η Μήλος, η Σίφνος και η Σέριφος έμειναν νησιά. Και η Σαντορίνη, ως ηφαίστειο, είχε τότε άλλο σχήμα από το σημερινό.
Για να φτάσουν λοιπόν οι πρώτοι άνθρωποι σε αυτά τα νησιά, χρειάζονταν και τότε βάρκα. Ο οψιανός της Μήλου, η μαύρη ηφαιστειακή πέτρα που έκοβε σαν μαχαίρι, έχει βρεθεί σε προϊστορικούς οικισμούς της ηπειρωτικής Ελλάδας. Ήταν από τα πρώτα «φορτία» που ταξίδεψαν στο Αιγαίο.
Ένας ελέφαντας στο μέγεθος μοσχαριού
Η μεγάλη στεριά είχε και τη δική της ζωή. Στη Νάξο έχουν βρεθεί απολιθώματα νάνου ελέφαντα, που ήταν περίπου το ένα δέκατο του μεγέθους του προγόνου του από την ηπειρωτική χώρα. Όταν ζώα μένουν για πολύ σε νησί με λίγη τροφή, συχνά μικραίνουν από γενιά σε γενιά. Νάνους ελέφαντες είχαν και άλλα νησιά της Μεσογείου, όπως η Κρήτη, η Κύπρος και η Τήλος.
Μια σημείωση: Η παλιά ακτογραμμή είναι προσέγγιση. Οι χάρτες «πλημμυρίζουν» τον σημερινό βυθό ως τα 120 μέτρα κάτω από τη θάλασσα. Δεν υπολογίζουν όμως τα φερτά υλικά που μαζεύτηκαν από τότε στον βυθό, ούτε τις κινήσεις του εδάφους. Και το Αιγαίο είναι τεκτονικά ζωντανό.
Πηγές
- Simaiakis S.M. κ.ά. (2017), Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology
- Βικιπαίδεια, «Last Glacial Maximum» και «Dwarf elephant»
- Ο χάρτης: ανάρτηση της σελίδας The Lost Atlas στο Facebook
- Δορυφορική εικόνα: Google Earth · Data SIO, NOAA, U.S. Navy, NGA, GEBCO · Landsat / Copernicus