ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ ΠΑΝΑΧΡΑΝΤΟΥ: Ο Αλέκος Φασιανός και το εκκρεμές της ελληνικότητας!…

Η Μονή Παναχράντου συνεχίζει να εκπλήττει εμπλουτίζοντας την μεγάλη μόνιμη συλλογή σύγχρονων Ελλήνων δημιουργών, ενώ συνάμα ξεκινά πλέον και ετήσιες εκθέσεις μεγάλων Ελλήνων ζωγράφων με πρώτη αναφορά την ελληνικότητα στο έργο του Αλέκου Φασιανού. Παραπάνω ο πίνακας του Φασιανού “Οι Μεσολογγίτες”.

Γράφει ο Χρήστος Κεχαγιόγλου

Ζωγράφος – Επιμελητής Εκθέσεων

Η πινακοθήκη της Παναχράντου και ο αινιγματικός κόσμος του ανθρώπου

Η Πινακοθήκη Σύγχρονης Τέχνης της Μονής Παναχράντου στην Άνδρο, το «Τέχνης Φυλακτήριον», εισέρχεται σε μια νέα φάση λειτουργίας. Μετά την πρώτη χρονιά, κατά την οποία παρουσιάστηκε ο αρχικός πυρήνας της μόνιμης συλλογής, ο χώρος ανοίγεται πλέον σε έναν πιο ενεργό διάλογο με τη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία, εγκαινιάζοντας έναν κύκλο περιοδικών εκθέσεων. Θεματικός άξονας, τόσο των εκθέσεων όσο και της συλλογής που συνεχίζει να εμπλουτίζεται, παραμένει η διερεύνηση της πνευματικότητας μέσα στην τέχνη.

Η πνευματικότητα, αυτή η σύνθετη και σχεδόν αδιαχώριστη από τη δημιουργία έννοια, δεν αποτελεί θέμα προς απεικόνιση. Αν μπορούμε κάπου να την αναγνωρίσουμε μέσα στο έργο τέχνης, είναι στη βαθιά της σχέση με τον άνθρωπο. Στον τρόπο που τον περιλαμβάνει, τον προϋποθέτει και τελικά τον αφορά. Όταν το έργο γίνεται τόπος της παρουσίας του, μιας παρουσίας διαχρονικής, πέρα από τα όρια της ατομικότητας.

Η επιλογή να εγκαινιαστεί αυτός ο κύκλος με μια αναδρομική έκθεση του Αλέκου Φασιανού έχει να κάνει ακριβώς με μια τέτοια προσέγγιση. Οι μορφές του μοιάζουν να υπάρχουν έξω από τον χρόνο, διατηρώντας ταυτόχρονα μια απόλυτα άμεση σχέση με την καθημερινή ζωή. O ποδηλάτης, ο καπνιστής, ο εραστής, ο ψαράς, δεν λειτουργούν τόσο ως αφηγηματικοί χαρακτήρες, όσο ως διαφορετικές εκφάνσεις της ίδιας της ανθρώπινης ύπαρξης. Είναι ο ίδιος άνθρωπος που επανεμφανίζεται αδιάκοπα μέσα από διαφορετικούς τρόπους παρουσίας.

Στη ζωγραφική του συναντώνται παραδόσεις βαθιά συγγενικές μεταξύ τους: η καθαρότητα της αρχαϊκής μορφής, η μετωπικότητα και η πνευματική ένταση της βυζαντινής εικόνας, η αμεσότητα της λαϊκής τέχνης. Τα στοιχεία αυτά δεν εμφανίζονται ως δάνεια ή αναφορές, αλλά μετασχηματίζονται οργανικά σε μια απολύτως προσωπική ζωγραφική γλώσσα. Όπως στις προϊστορικές τοιχογραφίες της Σαντορίνης ή στις μορφές των βυζαντινών αγίων, έτσι και εδώ η εικόνα διατηρεί κάτι από το μυθικό αποτύπωμα του ανθρώπου.

Η ζωγραφική του διαθέτει μια σπάνια απλότητα. Δεν επιχειρεί να εξηγήσει τον κόσμο, τον καθιστά κατοικήσιμο. Δημιουργεί έναν χώρο όπου η ανθρώπινη παρουσία μπορεί να υπάρξει με φυσικότητα και βεβαιότητα. Και ακριβώς σε αυτό το σημείο συναντά τη θεματική κατεύθυνση του «Τέχνης Φυλακτηρίου».

Ο Αλέκος Φασιανός και το εκκρεμές της ελληνικότητας

Η έναρξη αυτής της πορείας με τον Αλέκο Φασιανό αποτελεί φόρο τιμής σε έναν από τους σημαντικότερους ζωγράφους της σύγχρονης ελληνικής τέχνης. Ταυτόχρονα, λειτουργεί και σαν δήλωση πρόθεσης: να προσεγγίσουμε τη σύγχρονη ελληνική τέχνη μέσα στην αδιάκοπη συνέχειά της, σαν έναν τόπο που δεν έχει πάψει να διαπραγματεύεται το αίνιγμα του ανθρώπου.

Για να κατανοήσει κανείς το έργο και τη σημασία του Αλέκου Φασιανού, είναι αναγκαίο να περάσει μέσα από το κρίσιμο ζήτημα της ελληνικότητας. Γιατί στο έργο του αναδύεται ένα από τα πιο επίμονα και δημιουργικά ερωτήματα της νεότερης ελληνικής τέχνης: πώς μπορεί μια εικόνα να είναι ταυτόχρονα σύγχρονη και βαθιά συνδεδεμένη με τον τόπο της.

Η νεότερη ελληνική τέχνη κινείται διαρκώς ανάμεσα σε δύο πόλους. Από τη μία βρίσκεται η ανάγκη συμμετοχής στη διεθνή γλώσσα της τέχνης, από την άλλη, η ανάγκη διατήρησης μιας ουσιαστικής σχέσης με τη μνήμη, την παράδοση και την ιδιαίτερη εμπειρία του τόπου. Αν ο καλλιτέχνης ακολουθήσει πλήρως τη διεθνή γλώσσα, κινδυνεύει να χάσει την ιδιαιτερότητά του. Αν παραμείνει αποκλειστικά προσκολλημένος στην παράδοση, κινδυνεύει να αποκοπεί από το παρόν.

Η εμπειρία του Παρισιού υπήρξε καθοριστική σε αυτή τη συνθήκη. Για τον Φασιανό, όπως και για πολλούς Έλληνες καλλιτέχνες της εποχής του, το Παρίσι δεν αποτέλεσε απλώς έναν τόπο μαθητείας, αλλά ένα πεδίο έντασης και επαναπροσδιορισμού. Στις δεκαετίες του ’60 και του ’70, η διεθνής ζωγραφική ταλαντευόταν ανάμεσα στην κυριαρχία της αφαίρεσης και στην επιστροφή νέων μορφών παραστατικότητας. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η έννοια της ταυτότητας τέθηκε εκ νέου υπό διαπραγμάτευση.

Η ελληνικότητα, όπως τέθηκε ήδη από τη γενιά του ’30, δεν αφορά την απλή μεταφορά μορφολογικών στοιχείων από το παρελθόν στο παρόν. Δεν είναι ζήτημα θεματογραφίας ή εξωτερικών αναφορών. Αφορά έναν τρόπο συγκρότησης της εικόνας· έναν τρόπο οργάνωσης της μορφής, του χώρου και του χρόνου που να μπορεί να είναι συγχρόνως σύγχρονος και ελληνικός.

Σε αυτή τη διαδικασία, η γραμμή αποκτά πρωταρχική σημασία. Εδώ συναντάμε και την «περιπέτεια της γραμμής», όπως τη διατύπωσε ο Νίκος Νικολάου μέσα από τις μακροχρόνιες μελέτες του πάνω στην αρχαιοελληνική τέχνη. Από την αρχαία παραστατικότητα έως τις σύγχρονες αναζητήσεις, η γραμμή δεν λειτουργεί απλώς περιγραφικά· οργανώνει τη μορφή, συγκρατεί την παρουσία και ενεργοποιεί τον χώρο.

Ο Φασιανός εντάσσεται ουσιαστικά μέσα σε αυτή τη συνέχεια. Στη ζωγραφική του, η γραμμή αποκτά πρωταρχικό ρόλο. Ο χώρος γίνεται επίπεδος αλλά βιωματικός, ενώ οι μορφές παύουν να λειτουργούν αφηγηματικά. Δεν παραπέμπουν σε κάτι έξω από τις ίδιες. Απλώς υπάρχουν.

Ζώντας στο Παρίσι, ανάμεσα στις αντιπαραθέσεις της αφαίρεσης και της παραστατικότητας, και έχοντας βαθιά μέσα του έναν κόσμο ελληνικό, έναν κόσμο γραμμής, γεωμετρίας και συναισθήματος, ο Φασιανός διαμόρφωσε μια απολύτως προσωπική ζωγραφική πρόταση. Μετέτρεψε παραδοσιακά στοιχεία σε κάτι ριζικά σύγχρονο, χωρίς να ανήκει ολοκληρωτικά ούτε στη μία ούτε στην άλλη πλευρά.

Το έργο του δεν εντάσσεται εύκολα σε κάποιο ρεύμα. Ορίζει περισσότερο μια στάση απέναντι στην εικόνα και την ύπαρξη. Και ίσως αυτό είναι τελικά το ουσιαστικότερο στοιχείο της συμβολής του: ότι έδειξε πως το «ανάμεσα» δεν αποτελεί αδυναμία ή εκκρεμότητα, αλλά την ίδια τη συνθήκη μέσα στην οποία καλούμαστε να δημιουργήσουμε.

Η αναδρομική έκθεση του Αλέκου Φασιανού στον εμβληματικό χώρο της Μονής Παναχράντου στην Άνδρο πιστεύουμε πως θα αποτελέσει μια ξεχωριστή ευκαιρία να ξανασυναντήσουμε το έργο του μ’ έναν διαφορετικό τρόπο, πιο εσωτερικό και πιο πνευματικό. Στόχος της επιμέλειας δεν ήταν απλώς να παρουσιαστούν έργα, αλλά να αποπνεύσει ο ίδιος ο χώρος κάτι από την ιδιοσυγκρασία, την ατμόσφαιρα και τη σκέψη του ζωγράφου.

ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ

Θα θέλαμε, κλείνοντας, να ευχαριστήσουμε θερμά το Μουσείο Φασιανού και την οικογένεια Φασιανού, που με τη γενναιόδωρη συνδρομή τους, τόσο με έργα και αντικείμενα όσο και με κείμενα και πολύτιμο αρχειακό υλικό, κατέστησαν δυνατή αυτή την ιδιαίτερη παρουσίαση του έργου του. Τα έργα της συλλογής Φασιανού προετοιμάστηκαν ειδικά για τη συγκεκριμένη έκθεση και παρουσιάζονται για πρώτη φορά στο κοινό.

Θερμές ευχαριστίες οφείλουμε επίσης στον συλλέκτη Χρήστο Μοσχανδρέου για την εξαιρετικά σημαντική συμβολή του, με έργα, σπάνια χαρακτικά και μια πολύτιμη σειρά βιβλίων με χαρακτικά του Φασιανού, υλικό που σπάνια έχει τη δυνατότητα να δει το κοινό.

Τέλος, ένα ιδιαίτερο ευχαριστώ οφείλουμε στον κ. Φίλιππο Λογοθέτη, που μας εμπιστεύτηκε τρία υπέροχα και εξαιρετικά σπάνια έργα, τα οποία παρουσιάζονται επίσης για πρώτη φορά στο κοινό.