ΙΔΡΥΜΑ ΓΟΥΛΑΝΔΡΗ 2026: Ο 20ος αιώνας, η γλυπτική της Germaine Richier και μερικά επίκαιρα συμπεράσματα…

Γράφει ο ΔΙΑΜΑΝΤΗΣ ΜΠΑΣΑΝΤΗΣ

Το δελτίο τύπου με την αναγγελία της εφετινής έκθεσης του Ιδρύματος Γουλανδρή στην Άνδρο ξάφνιασε για δύο λόγους. Ο πρώτος: η έκθεση ξεκίναγε μάλλον νωρίς, μέσα Ιουνίου. Θετικό για ένα νησί που η έκθεση είχε κι έχει κεντρικό ρόλο στην καλοκαιρινή παρουσία του. Ο δεύτερος: η γλύπτρια Germaine Richier εξαιρετική, αλλά δεν ήταν από τις πιο γνωστές καλλιτεχνικές παρουσίες της μοντέρνας γλυπτικής του 20ου αιώνα. Οι λόγοι αρκετοί. Τους μάθαμε στην παρουσίαση.

Με το που είδα κάποιες φωτογραφίες γλυπτών της ο νους μου πήγε σε ένα γλυπτό του διάσημου Ελβετού γλύπτη Αλμπέρτο Τζιακομέτι στο μουσείο Λουϊζιάνα της Δανίας, που με είχε καθηλώσει το 1992. Σκέφτηκα: ιδού μια θηλυκή εκδοχή του Τζιακομέτι. Όμως, η ιστορία της Γαλλίδας γλύπτριας Richier, που έμαθα κατά την παρουσίαση στα εγκαίνια της έκθεσης της στην Άνδρο, δεν ήταν μια απλή υπόθεση ομοιότητας. Αντιθέτως, ήταν ιδιαίτερα αποκαλυπτική με πολλούς τρόπους…

Δεκάδες οι δημοσιογράφοι, ανάμεσα τους και αρκετοί ειδικοί, που παραβρέθηκαν στην παρουσίαση της έκθεσης που έγινε το Σάββατο το μεσημέρι στις 13 Ιουνίου 2026 στην παλαιά πτέρυγα του μουσείου Γουλανδρή στην Χώρα της Άνδρου. Η νέα πτέρυγα ανακαινίζεται. Και η παλαιά, που πέρσι φιλοξένησε τμήμα της έκθεσης για τον ΤΑΚΙ, εφέτος έγινε η εστία φιλοξενίας και της έκθεσης της Richier.

Την παρουσίαση της έκθεσης ανέλαβαν οι επιμελήτριες Μαρία Κουτσομάλλη-Moreau και Laurence Durieu, η οποία έχει γράψει και την βιογραφία της γλύπτριας. Μια γλύπτριας της οποίας το έργο αναγνωρίστηκε τόσο από το Εθνικό Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης του Παρισιού όσο και από μεγάλα μουσεία ανά τον κόσμο και από σημαντικές προσωπικότητες της τέχνης του 20ου αιώνα όπως πχ ο Μαξ Έρνστ.

Από όσα ακούσαμε να σταθούμε στην αρχική σύγκριση με το Αλμπέρτο Τζιακομέτι του οποίου υπήρξε σύγχρονη (γεννήθηκε το 1902 και ο Τζιακομέτι το 1901 και πέθαναν το 1959 και ο Τζιακομέτι το 1966). Δύο ήταν οι στιγμές που “αδικήθηκε” καλλιτεχνικά έναντι του Τζιακομέτι. Και οι δύο προέκυψαν από εξαιρετικές ερωτήσεις δημοσιογράφων. Η πρώτη ήταν ο καλλιτεχνικός “ανταγωνισμός”: Ο Τζιακομέτι απαίτησε από τον γκαλερίστα του, έναν από τους κορυφαίους της εποχής, να επιλέξει “ή αυτόν ή την Richier”! Κι αυτός επέλεξε: αυτόν! Η δεύτερη: αν και η Richier δεν το πίστευε το γεγονός πως το ότι ήταν γυναίκα την άφησε σχετικά πίσω στην προβολή. Αυτή δεν το πίστευε. Εν τούτοις όλα δείχνουν πως σε έναν κόσμο όπου οι άνδρες κυριαρχούσαν αιώνες στα καλλιτεχνικά δεν ήταν εύκολο να σπάσει τον ανδροκρατικό κύκλο στον “σύντομο 20ο αιώνα”, όπως τον αποκάλεσε ο μεγάλος ιστορικός Έρικ Χομπσμπάουμ…

Πάμε τώρα σε μερικές αναφορές στο έργο της που ήταν όντως ενδιαφέρουσες και εντυπωσιακές. Η πρώτη έχει να κάνει με το γλυπτό μιας γυναικείας φιγούρας με πολλαπλούς συμβολισμούς, που μάς υποδέχτηκε στο κεντρικό σημείο της έκθεσης. Ο τίτλος του παραπέμπει στο νερό, την πηγή της ζωής. Ο αμφορέας – που η ίδια βρήκε είχε τυχαία σε μια παραλία – παραπέμπει στην κλασική παιδεία της και στην αρχαιοελληνική τέχνη. Από εκεί και πέρα βλέπουμε το γλυπτό μιας γυναικείας φιγούρας με αποστεωμένα άκρα, που παραπέμπουν στο γήρας. Κυρίαρχα στοιχεία ο αμφορέας ως λαιμός-κεφάλι, το γυναικείο κορμί και το νερό: όλα φορείς ζωής.

Δίπλα της ένα ζώο από την προϊστορική περίοδο, ο γαμψώνυχος. Αλλά και μια παρομοίωση του διαβόλου. Μπρούτζινο αποτύπωμα και ισχυρός συμβολισμός. Η Γαλλίδα γλύπτρια υπήρξε σμίλευε τα έργα της σε πηλό πριν τα χυτεύσει σε μπρούτζο ακολουθώντας διάφορες τεχνικές στη διάρκεια της ζωής της. Από το μαύρο μέχρι το κανονικό χρώμα του μπρούτζου και το χρυσαφί.

Να σημειώσουμε εδώ και δύο λίαν ενδιαφέροντα έργα του Δον Κιχώτης, σε χρυσαφί, που παρουσιάστηκαν στην έκθεση και ανήκουν στην συλλογή Γουλανδρή. Ο αείμνηστος Βασίλης Γουλανδρής είχε αγοράσει πριν γίνει διάσημη τέσσερα έργα της, τα οποία εκτίθενται στην έκθεση της Άνδρου. Στην παραπάνω φωτογραφία παρουσιάζονται το ένα απέναντι στο άλλο σα να “συνομιλούν”, όπως είναι και ο τίτλος της έκθεσης:

Ιδιαίτερο καλλιτεχνικό ενδιαφέρον, αλλά και κοινωνική σημασία, έχει το γλυπτό του Εσταυρωμένου της Richier. Ήταν παραγγελία μιας γαλλικής εκκλησίας από ιερείς που επέλεξαν μια καλλιτέχνιδα που ήταν μάλλον άθεη. Στόχος τους να δείξουν την επίδραση του Εσταυρωμένου στο εύρος της τέχνης. Στην παραπάνω φωτογραφία ο Εσταυρωμένος είναι στο εργαστήριο της. Αριστερά μικρογραφία του πρωτοτύπου. Τοποθετήθηκε στην εκκλησία μετά την ολοκλήρωση του και ακολούθησαν διαμαρτυρίες πιστών καθολικών (!), που το θεώρησαν μη αρμόζων και συνάμα απαράδεκτο γιατί ήταν από μια άθεη. Κι όμως η Richier είχε γράψει πως “ο σπαρακτικός τρόπος που ο Εσταυρωμένος άπλωνε τα χέρια του ήταν για να δώσει φωνή και στα άλλα έργα της”. Τελικά με απόφαση του Πάπα το έργο αποσύρθηκε. Και επανήλθε χρόνια μετά όταν έγινε κατανοητή με διαφορετικό τρόπο το έργο.

Για το θέμα αυτό έτυχε και είχα μια προσωπική συζήτηση με τον Κυριάκο Κουτσομάλη, ο οποίος μετά το πέρας της ξενάγησης μου τόνισε τον σημαντικό ρόλο του πολωνού Πάπα Ιωάννη-Παύλου ΙΙ στην αποδοχή της σύγχρονης τέχνης από το Βατικανό. Το διαπίστωσε ο ίδιος προσωπικά, σε επίσκεψη του στο Βατικανό, όταν είδε πολλά έργα της μοντέρνας τέχνης και ρώτησε. Και έμαθε πως Πάπας Ιωάννης-Παύλος ΙΙ θεωρούσε πως “η τέχνη διευρύνει τα όρια της ανθρώπινης σκέψης και αντίληψης. Από αυτή την άποψη βοηθούσε την θρησκεία.”

Σε αυτό το σημείο ας κάνουμε μια ακόμα παρένθεση. Στα εγκαίνια παραβρέθηκαν ο πατήρ Αέτιος και ο πατήρ Φιλάρετος. Ο πατέρας Αέτιος είχε μια ενδιαφέρουσα συζήτηση με τον Κυριάκο Κουτσομάλλη, για το πολύπλευρο έργο της Παναχράντου στην Άνδρο. Ιδίως στάθηκε στο σημαντικό – σε πανελλήνιο επίπεδο – άνοιγμα της Μονής με το “Τέχνης Φυλακτήριο” στην σύγχρονη ελληνική τέχνη. Πρόκειται για μια πρωτοποριακή κίνηση από την αδελφότητα της Μονής, που με επικεφαλής τον Γέροντα Ευδόκιμο, είδε την παρουσία του μοναστηριού στην Άνδρο ως μιας δημιουργικής εστίας στα σύγχρονα ελληνικά πολιτιστικά δρώμενα.

Θα μπορούσε κανείς πολλά ακόμα να γράψει για τα εφετινά εγκαίνια μιας ακόμα σημαντικής διεθνούς καλλιτεχνικής έκθεσης στην Άνδρο του Ιδρύματος, με αναφορά μια σπουδαία γλύπτρια του 20ου αιώνα. Αλλά αυτά θα ήταν μέρος μιας αλλού τύπου περιδιάβασης. Ας μείνουμε σε δύο διαπιστώσεις. Η πρώτη: οι καιροί έχουν αλλάξει από τότε που έρχονταν πλήθος επώνυμοι εξ Αθηνών και τα εγκαίνια αποτελούσαν ένα κοσμικό γεγονός για το νησί και για την Ελλάδα. Η δεύτερη. Οι δημοσιογράφοι, ανάμεσα τους και πολλοί νεώτεροι, που ήρθαν είχαν πάρα πολύ ουσιαστική παρουσία. Περισσότερο ουσιαστική από πολλές προηγούμενες κατά το παρελθόν επώνυμες παρουσίες. Ρώτησαν καίρια ερωτήματα στο τέλος της παρουσίασης. Όλα διεισδυτικά και εύστοχα. Και άνοιξαν μια συζήτηση πέρα από τις απλές αναφορές “δημοσίων σχέσεων”. Όντως οι καιροί έχουν αλλάξει…

Τα ουσιαστικά ερωτήματα που έθεσαν οδήγησαν την επιμελήτρια της έκθεσης σε αποκαλυπτικές απαντήσεις για τις ιδιόμορφες διαδρομές της Τέχνης στον 20ο αιώνα. Κι όχι μόνο. Υπήρξε δηλαδή και επίπεδο και ουσία στην παρουσία τους. Κι αυτό είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικό σε μια εποχή δύσκολή. Σε μια εποχή που κυριαρχεί το φαίνεσθαι του είναι. Σε μια εποχή που ατυχώς οι πολιτικοί ταγοί ακολουθούν τις ψήφους κι όχι την ουσία. Για την ιστορία και την ουσία: στα εγκαίνια μιας διεθνούς καλλιτεχνικής έκθεσης ενός τόσο σημαντικού ιδρύματος για το νησί της Άνδρου έτυχε της προσοχής μόνο από μια σύμβουλο της Τοπικής Αυτοδιοίκησης του νησιού! Εκτός αν θεωρήσουμε παρουσία και το πέρασμα του δημάρχου, για μια “photo opportunity”, στο κοκτέιλ που προσφέρθηκε το βράδυ μετά τα εγκαίνια στο “Μικρά Αγγλία”…