ΑΦΙΕΡΩΜΑ: Στέλιος Ράμφος (1939-2026), ένας νεοέλληνας φιλόσοφος

Ο Στέλιος Ράμφος, που έφυγε από τηνζωή χτες, υπήρξε ένας από τους λίγους, εκλεκτούς Ελληνες φιλοσόφους που συγκρότησαν ένα συνεκτικό σώμα σκέψης ασκώντας σημαντική επιρροή σε ευρύ κοινό αλλά επίσης εγείροντας έντονες αντιδράσεις. Πολυσχιδής προσωπικότητα, είχε την πνευματική σκευή και την οξύνοια να διακρίνει τις ανάγκες του παρόντος και τον ρυθμό της συγχρονίας. Διέθετε όμως και το θάρρος να τοποθετείται απέναντι σε καυτά ζητήματα της επικαιρότητας –πολιτικά και κοινωνικά– χωρίς να φοβάται την ένταση του δημόσιου διαλόγου. 

Ακολουθούν αποσπάσματα από συνέντευξη του Στέλιου Ράμφου στο ΒΗΜΑgazino τον Δεκέμβριο του 2016

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Δέχεστε τη σύνδεση της θρησκευτικότητας με την πολιτική;

Μα, δεν μπορούμε να καταλάβουμε τη δύναμη που είχε για έναν ολόκληρο αιώνα το αριστερό κίνημα σε χώρες όπως η Ρωσία και η Ελλάδα εάν δεν λάβουμε υπ’ όψιν ότι οι κοινωνίες τους έχουν πολύ έντονο θρησκευτικό υπόβαθρο. Γι’ αυτό, στον χριστιανισμό βρίσκουμε τους δεξιούς, πολύ θρησκευόμενους, οι οποίοι αρέσκονται στην τάξη και στο απαράλλαχτο του λειτουργικού κόσμου, και τους αριστερούς που ακολουθούν χιλιαστικά το αποκαλυπτικό στοιχείο, δηλαδή διεκδικούν το μέλλον χωρίς το παρόν.

Αυτή η λογική μάς δεσμεύει και δεν μας αφήνει να προχωρήσουμε;

Ναι. Είμαστε λαός με ριζωμένη βαθιά στην ψυχή μας την έννοια της απόλυτης θρησκευτικής αλήθειας, η οποία δεν ζητεί καμία αλλαγή. Είμαστε πολύ συντηρητικός λαός και γι’ αυτό ευνουχίζουμε την ευφυΐα μας. Πρόκειται για δομικό πολιτισμικό μειονέκτημά μας.

Οι προτεστάντες γιατί προχωρούν;

Επειδή κατέβασαν την απόλυτη αλήθεια στην πρακτική αλήθεια και έδωσαν ώθηση στην ηθική της ευθύνης.

Αν πείτε σε έναν κομμουνιστή ότι είναι ένας Ιανός και το άλλο πρόσωπο της ιδεολογίας του είναι η θρησκευτικότητα;

Δεν τίθεται, νομίζω, τέτοιο θέμα, επειδή για αυτόν δεν έχει νόημα. Μόνον κάποιος που έχει ανάγκη και μπορεί να εμβαθύνει στον εαυτό του είναι σε θέση και να το αντιληφθεί. Το χαρακτηριστικό του αριστερού είναι ότι αυτό δεν το σκέφτεται, γιατί για όλα φταίνε πάντα οι άλλοι.

Είναι, λοιπόν, διπροσωπία;

Είναι διψυχία. Στο όνομα τού “λυτρώνω τον κόσμο”, μια εικόνα θρησκευτικής λυτρώσεως μεταμορφώνεται σε “χειροπιαστή” λύτρωση κοινωνική. Το μεγάλο δράμα είναι ότι ο θρησκευτικός χιλιασμός οδηγεί τον πολιτικό χιλιασμό στα στρατόπεδα συγκεντρώσεως.

ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΑ

Η Αριστερά δεν ενδιαφέρεται να προσεγγίσει ατομικά τον άνθρωπο, αλλά να λύσει αφηρημένα γενικά προβλήματα. Αν προσέξετε, ο αριστερός αρνείται τη συμπόνια στο όνομα της ιστορικής νομοτέλειας. Στο ψυχικό του βάθος είναι απεγνωσμένος και άπληστος. Και διαμαρτυρόμενος.

Η διαμαρτυρία δεν είναι στοιχείο του χαρακτήρα μας;

Η διαμαρτυρία στον τρόπο του αριστερού είναι μια ενεργητική μορφή του φθόνου.

Του φθόνου; Μα, οι Έλληνες έχουμε φιλότιμο.

Το φιλότιμο, όμως, μπορεί να οδηγήσει εύκολα στον φθόνο, ο οποίος ως ψυχολογικό χαρακτηριστικό συνδέεται με το αίσθημα της μειονεξίας. Ο φθόνος δεν είναι ζήλια. Ζήλια έχει ο Ευρωπαίος και γι’ αυτό αναπτύσσει ανταγωνιστικότητα.

Δεν είμαστε καλοί άνθρωποι;

Όλοι καλοί είμαστε, αλλά η καλοσύνη χωρίς εξωστρέφεια δεν καλλιεργείται. Γινόμαστε κακοί, επειδή δεν ανοιγόμαστε. Πρώτα, βάζουμε το αίμα και τη συγγένεια. Ο άγνωστος δεν μας αφορά. Γι’ αυτό δεν έχουμε εθελοντισμό. Μόνο στους Ολυμπιακούς Αγώνες είχαμε ή σε προσπάθειες όπως το “Ολοι μαζί μπορούμε”.

Και τόσοι εθελοντές που βοηθούν τους πρόσφυγες;

Είναι ευγενικά σκιρτήματα. Αλλά εθελοντισμό και αλληλεγγύη, όπως έχουν στις βόρειες χώρες, ούτε να τον φανταστούμε. Ποιος πήρε ένα εκατομμύριο πρόσφυγες και τους έδωσε δουλειά; Η Γερμανία.

Κοιτάμε, δηλαδή, σε παραμορφωτικό καθρέφτη τον εαυτό μας;

Ναι, ενώ θα έπρεπε να κοιταχτούμε σε καθρέφτη πραγματικό· αλλά δεν το τολμάμε. Ολα όσα λέμε τώρα, είναι προσπάθεια διαγνώσεως, η οποία είναι η μισή θεραπεία. Η Ελλάδα έχει βαρύ ιστορικό που ξεκινά από τον 11ο αιώνα, όταν δεν μπόρεσε να παρακολουθήσει τις εξελίξεις του τότε κόσμου. Και υπέστη καθήλωση, έμεινε στην Ανατολή και προτίμησε τους Τούρκους.

Αγάπη δεν έχουμε;

Υπάρχουν δύο ειδών αγάπες. Η μία, που πρέπει να αποφεύγουμε, είναι η αγάπη με την οποία ταυτιζόμαστε με το αγαπώμενο πρόσωπο. Η ταυτιστική αγάπη μπορεί να γίνει ευνουχιστική, όπως μιας μαμάς που δεν θέλει να αποχωριστεί το παιδί της για να κυριαρχεί στην επιθυμία του· και ο ρόλος της είναι θεμελιώδης στην ελληνική κουλτούρα. Εμένα με ενδιαφέρει η αγάπη που κρατά αποστάσεις, το ζωτικό ενδιαφέρον για κάτι καλό και η λαχτάρα μας να δούμε αυτό το καλό στον άλλον. Η αγάπη δίνει σκοπό στη ζωή. Αλλιώς, καταντούμε μηδενιστές. Είδατε που στο άγαλμα του Κολοκοτρώνη έγραψαν “καμία ελπίδα”; Το παιδί που το έγραψε ήταν απεγνωσμένο και, γι’ αυτό, καταστροφικό, άπληστο για τυραννία.

Άρα, να μην το κακολογούμε.

Όχι, να μπούμε στον πόνο του. Και τη σημερινή κυβέρνηση τη χαρακτηρίζει απόγνωση, που οδηγεί σε αλλόφρονα ψέματα και απληστία εξουσίας.

Αγαπάτε αλλήλους; Πώς το εξηγείτε;

Ανοιχτείτε! Που φτάνει στο “αγαπάτε τους εχθρούς υμών”. Ο αρχικός χριστιανισμός διεκδικούσε την απελευθέρωση των συναισθημάτων. Άρα, το τελετουργικό του αίματος ή της εντοπιότητος παραχωρεί τη θέση του σε ένα ελεύθερο συναίσθημα. Πρόκειται για μια επανάσταση που κέρδισε, επειδή η αγάπη μάς ενώνει και με τον εαυτό μας. Εμείς, δυστυχώς, είμαστε μισονεϊκή κοινωνία, δηλαδή μισούμε τους νέους. Δεν τους αφήνουμε να προκόψουν, να ανοίξουν φτερά, θέλουμε να τους συμμορφώνουμε.

Κύριε Ράμφο, είστε θρησκευόμενος; Έχετε γράψει ότι «ο Θεός είναι το μυστήριο του αλλιώς». Τι σημαίνει;

Όταν λέμε “Θεός” εννοούμε –στην ιουδαιοχριστιανική, τουλάχιστον, παράδοση –τον απόλυτο δημιουργό του παντός, ασύλληπτο και παντοδύναμο –αν θέλουμε να μην τον σκεφτόμαστε σαν παππού με γένια στον ουρανό -, είναι το απολύτως διαφορετικό από την ύπαρξή μας. Αν κανείς το καταλάβει, δεν μπορεί παρά να πει: Ό,τι ζητώ στη ζωή μου είναι να γίνω αλλιώτικος άνθρωπος”. Η δύναμη που έχει η εικόνα του απολύτως διαφορετικού, η τεράστια πυκνότητα σκέψεων και βιωμάτων που μεταφέρει, συνδέεται με τη βαθύτατη ανάγκη του ανθρώπου, σταθερά και μόνιμα, ν’ αλλάξει. Υπό αυτήν την έννοια, ως “αλλιώς” ο Θεός είναι απολύτως απαραίτητος στη ζωή μας και νομίζω δεν θα έβρισκα εύκολα ανθρώπους που δεν θα το συμμερίζονταν. Με όσα σας είπα, αν θέλετε να είμαι θρησκευόμενος, είμαι.

ΠΕΡΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

Την τιμή του ανθρώπου ήθελε να αναδείξει και ο Χριστός και σταυρώθηκε. Μπορεί και ο φιλόσοφος να σταυρωθεί;

Μα, ο πρώτος φιλόσοφος που σταυρώθηκε ήταν ο Σωκράτης. Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι πολλοί σημαντικοί στοχαστές τιμωρήθηκαν· λόγου χάρη, ο Σπινόζα. Οταν, στον “Μύθο του Σπηλαίου”, ο Πλάτων κατεβάζει πάλι στη σπηλιά τον άνθρωπο που έχει δει το φως, είναι σαν να κατεβαίνει ο Χριστός στη Γη· φέρνει το φως, αλλά το πληρώνει με σταύρωση. Ο πρώτος που λέει ότι ο Θεός είναι το “αλλιώς” είναι ο Πλάτων, με τη φράση “το αγαθό βρίσκεται επέκεινα της ουσίας”. Είναι πέρα από τα όντα. Αν με ρωτούσαν από πού πήρα την έκφραση “ο Θεός είναι το μυστήριο του αλλιώς”, θα έλεγα από το έκτο βιβλίο της Πολιτείας.

Στους σύγχρονους φιλοσόφους βρίσκουμε στοιχεία της αρχαίας ελληνικής σκέψης;

Δεν υπάρχει φιλοσοφική σκέψη χωρίς την ελληνική. Οι αρχαίοι Έλληνες έβαλαν τους κανόνες της σκέψεως. Μπορεί να σκεπτόμαστε κάποτε διαφορετικά από εκείνους, αλλά παίζουμε πάντα στο δικό τους γήπεδο.

Υπάρχουν και συγγραφείς φίλοι της φιλοσοφίας. Θα κατατάσσατε κάποιους, όπως λ.χ. τον Ντοστογέφσκι, στους ανθρώπους που, από μιαν άλλη σκοπιά, βοήθησαν τη φιλοσοφική σκέψη;

Κι εγώ δεν θεωρώ τον εαυτό μου φιλόσοφο, φιλοφιλόσοφος είμαι. Γιατί αν εγώ είμαι φιλόσοφος, τότε τι ήταν ο Πλάτων; Ο Ντοστογέφσκι έχει βοηθήσει πολύ –ο Νίτσε τον αποκαλούσε “δάσκαλό του” –επειδή έκανε τη βαθιά ανατομία της σύγχρονης ψυχής. Ανακάλυψε ότι η σκέψη δεν είναι τίποτε χωρίς τα αισθήματα που προκαλεί. Και τα αισθήματα που προκαλούνται από τη σκέψη ο άνθρωπος δεν τα ελέγχει ποτέ. Όλα τα μυθιστορήματα του Ντοστογέφσκι είναι διάλογοι ψυχών που βουτάνε μέσα τους και είτε βγαίνουν στο φως είτε χάνονται.

ΚΡΑΤΟΣ ΚΑΙ ΕΥΝΟΜΟΥΜΕΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Πώς μπορεί να προκόψει το κράτος;

Πρέπει, πριν από όλα, στο κράτος να ακουμπήσουμε τα συναισθήματα που ακουμπάμε στην οικογένειά μας ή στην εντοπιότητά μας. Το κράτος προκόβει όταν συναισθηματικά το στηρίζουμε. Εμείς, συναισθηματικά, ακόμη το εκμεταλλευόμαστε με τα ρουσφέτια που ζητάμε.

Ποιο είναι το πρώτιστο για μια ευνομούμενη κοινωνία;

Η κεφαλή της κοινωνίας είναι ο σεβασμός της ελευθερίας του ανθρώπου. Και η αρετή της ελευθερίας είναι η δικαιοσύνη. Αν βάλουμε, όμως, το δίκαιο πάνω από την ελευθερία, έρχεται η καταστροφή. Διότι ενώ η ελευθερία αυτοθεμελιώνεται, τη δικαιοσύνη την καθορίζουν τα καθεστώτα. Ο Χίτλερ είχε τη δική του δικαιοσύνη, και ο Στάλιν τη δική του με τα γκουλάγκ. Η ψυχική υποστήριξη, που τους επέτρεψε να γίνουν εγκληματίες ήταν ότι είχαν το δίκιο, κατά την άποψή τους, με το μέρος τους.