Η ΣΥΡΡΙΚΝΩΣΗ ΣΕ ΕΛΛΑΔΑ & ΕΥΡΩΠΗ: Τι μπορεί να γίνει με το δημογραφικό;

Η συζήτηση διεξάγεται ενώ η δημογραφική συρρίκνωση Ελλάδας και Ευρώπης αποτυπώνεται με τον πλέον επίσημο τρόπο, καθώς πο ημερών δημοσιοποιήθηκε η έκθεση Ageing Report 2027 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, που μεταξύ άλλων αναφέρει ότι το όριο συνταξιοδότησης στην Ελλάδα μπορεί να φτάσει τα επόμενα χρόνια στα 72 έτη, εξαιτίας της προϊούσας δημογραφικής συρρίκνωσης.

Του Νίκου Μαρκάτου

ΤΟ ΒΗΜΑ – ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ

Στην τελευταία έκθεση της Ευρωβουλής σχετικά με την τρέχουσα δημογραφική κατάσταση, που κυκλοφόρησε τον περασμένο Ιούλιο καταγράφεται ραγδαία πτώση των γεννήσεων στην Ευρώπη από το 1961 έως σήμερα, από 6,8 εκατομμύρια σε 3,55 εκατομμύρια, με τη διάμεση ηλικία στην ΕΕ να φτάνει τα 44,7 έτη. Παράλληλα, διατυπώνονται δυσοίωνες εκτιμήσεις, όπως ότι έως το 2038 οι Ευρωπαίοι μεταξύ 20 και 40 θα έχουν υπερκεραστεί ως πληθυσμιακή ομάδα από τους άνω των 65.

Σε αυτό το πλαίσιο, το κεντρικό ερώτημα που διατρέχει τις κρατικές αρχές της Ευρώπης και της Ελλάδας και ταλανίζει τις πολιτικές ηγεσίες μοιάζει απλούστερο: Μπορεί να αντιστραφεί η πτωτική δημογραφική τάση; Αν ναι, με ποιους τρόπους; Και οι κίνδυνοι που υπάρχουν αφορούν μόνο το ασφαλιστικό σύστημα;

«Πρέπει να διαχειριστούμε τη συρρίκνωση»

Ο Τζιαν Κάρλο Μπλαντζιάρντο, ομότιμος καθηγητής Δημογραφίας στο Πανεπιστήμιο του Μιλάνο και πρώην πρόεδρος του Ιταλικού Εθνικού Ινστιτούτου (ISTAT) τονίζει ότι η διαχείριση της συρρίκνωσης είναι πλέον το ζητούμενο. «Δεν πιστεύω ότι έχουμε τη μεγάλη δυνατότητα να αλλάξουμε την τάση. Πρέπει να είμαστε σε θέση να τη διαχειριστούμε.» σημειώνει μεταξύ άλλων. Και εντοπίζει την ενδημικότητα του φαινομένου σε μια σειρά οικονομικών και πολιτισμικών παραγόντων: «Οι προσδοκίες είναι υψηλότερες από ό,τι στο παρελθόν. Και έτσι, αν δεν έχεις αρκετά χρήματα ή τη δυνατότητα να καλύψεις τις ανάγκες σου, τις προσδοκίες σου για σένα και την οικογένειά σου, δεν αποφασίζεις να ζήσεις ως ζευγάρι και να κάνεις παιδιά.»

«Σε αυτά τα ήδη αρνητικά δεδομένα θα πρέπει να προσθέσουμε την έλλειψη επαρκούς αριθμού γυναικών σε αναπαραγωγική ηλικία, καθώς ο αριθμός τους μειώνεται κάθε χρόνο ως αποτέλεσμα της προηγούμενης πτώσης των γεννήσεων. Αλλά και τη μετάθεση της ηλικίας μητρότητας, με την απόκτηση παιδιού μετά τα 30 να θεωρείται κανόνας» συμπληρώνει.

Ο Μπλαντζιάρντο ομολογεί την απουσία ευρωπαϊκών προτύπων: «Αυτή τη στιγμή δεν υπάρχει κάποια χώρα στην Ευρώπη ή τον κόσμο που να αποτελεί το απόλυτο επιτυχημένο παράδειγμα δημογραφικής πολιτικής. Η Γαλλία και οι σκανδιναβικές χώρες, που παλαιότερα πρωτοστατούσαν, έχουν χάσει τη δυναμική τους. Η Τσεχία είχε κατορθώσει κάποια στιγμή να φτάσει.

Υπάρχει ελπίδα; «Ναι» απαντά και εστιάζει στον άξονα των «τριών C» (Cost, Care, Conciliation), όπου μέτρα για την ελάφρυνση του κόστους (φοροαπαλλαγές, επιδοτήσεις γέννησης, επιδοτούμενα βρεφικά είδη) συνδυάζονται με την επέκταση δημόσιων υποδομών (παιδικοί σταθμοί, βρεφονηπιακοί σταθμοί, ολοήμερα σχολεία) και τη νομοθετική και εργασιακή προσαρμογή (άδειες πατρότητας/μητρότητας, ευέλικτα ωράρια, τηλεργασία, προστασία από την απόλυση). Παραθέτει μάλιστα ως παράδειγμα εκείνο του δήμου Καστιλιόνε ντέλε Στιβιέρε στη Λομβαρδία, όπου η τοπική πολιτική για τη στέγαση, τη φροντίδα και την οικονομική ενίσχυση των νέων έχει φέρει ποσοστά γεννήσεων σημαντικά υψηλότερα από τον εθνικό μέσο όρο.

Και η μετανάστευση; Ο Μπλαντζιάρντο τη θεωρεί προσωρινή βοήθεια, όχι επαρκή λύση. «Οι μετανάστες τείνουν να προσαρμόζονται γρήγορα στα δεδομένα της χώρας υποδοχής. Αντιμετωπίζουν τις ίδιες (ή και μεγαλύτερες) δυσκολίες, καθώς δεν έχουν το δίκτυο υποστήριξης των παππούδων, και τελικά μειώνουν και οι ίδιοι τον αριθμό των παιδιών που κάνουν. Για παράδειγμα, στην Ιταλία το 2012 υπήρχαν 80.000 γεννήσεις από ξένους γονείς, ενώ πλέον ο αριθμός έχει πέσει γύρω στις 49.000-50.000, παρόλο που ο μεταναστευτικός πληθυσμός αυξήθηκε κατά 1 εκατομμύριο» τονίζει.

«Μη εφικτή αναστροφή»

Η Ανέζε Βιτάλι, καθηγήτρια Δημογραφίας στο Πανεπιστήμιο του Τρέντο είναι και αυτή πεπεισμένη για το μη αναστρέψιμο της κατάστασης. «Οι πολιτικές που συζητάμε σήμερα θα μπορούσαν να είχαν λειτουργήσει ως λύση αν είχαν εφαρμοστεί τη δεκαετία του 1980, όταν άρχισε να παγιώνεται η πτώση των γεννήσεων. Πλέον είναι αργά» τονίζει.

Αναφερόμενη σε Ελλάδα και Ιταλία -1η και 4η πιο γερασμένη χώρα της ΕΕ των 27 αντίστοιχα- η Βιτάλι κάνει λόγο για δομικό πρόβλημα. «Ακόμα και αν κάθε άτομο σε αναπαραγωγική ηλικία στην Ελλάδα και την Ιταλία έκανε σήμερα από δύο παιδιά, ο πληθυσμός θα συνέχιζε να μειώνεται και να γερνάει, επειδή η γενιά των δυνητικών γονέων [σ.σ. άνθρωποι με βιολογική ικανότητα να αποκτήσουν παιδιά αλλά χωρίς να το έχουν πράξει] είναι ήδη πολύ μικρή σε αριθμό, καθώς οι προηγούμενες γενιές δεν αναπλήρωσαν τον πληθυσμό τους.» σχολιάζει.

Μιλώντας για λύσεις, η Βιτάλι αναγνωρίζει τη δυναμική των μεταναστευτικών ροών, επισημαίνοντας ότι έχουν τη δύναμη να αλλάξουν γρήγορα την ηλικιακή δομή μιας γερασμένης κοινωνίας. «Η μετανάστευση μπορεί πράγματι να αλλάξει την ηλικιακή δομή ενός πληθυσμού αρκετά γρήγορα. Οι μεγάλες μεταναστευτικές ροές μπορούν όντως να αναζωογονήσουν έναν πληθυσμό… αλλά αυτά είναι προφανώς σε μεγάλο βαθμό πολιτικές αποφάσεις ούτε ένα τέτοιο σενάριο είναι εφικτό σήμερα.» δηλώνει συγκεκριμένα.

Ιεραρχεί επίσης πολύ ψηλά την εξισορρόπηση επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής, επισημαίνοντας πως στις χώρες χωρίς ισχυρό πλέγμα κοινωνικής στήριξης οι γυναίκες αναγκάζονται να εγκαταλείψουν την εργασία τους ή να δουλέψουν μερική απασχόληση μετά το πρώτο παιδί.

Τα όρια της πολιτικής

«Η γήρανση του πληθυσμού είναι ένα αναπόφευκτο γεγονός, κυρίως επειδή το προσδόκιμο ζωής αυξάνεται συνεχώς. Ακόμα και αν η γονιμότητα σταθεροποιούνταν στο ιδανικό επίπεδο των 2 παιδιών ανά γυναίκα, ο πληθυσμός θα γερνούσε λόγω της αύξησης των ανθρώπων που φτάνουν στα 80, τα 90 ή και τα 100 έτη» δηλώνει από πλευράς του ο Τόμας Σομπότκα, αναπληρωτής διευθυντής του Δημογραφικού Ινστιτούτου στη Βιέννη.

Ο ίδιος αναφέρεται στα όρια της πολιτικής παρέμβασης. «Οι κυβερνητικές πολιτικές στήριξης της οικογένειας μπορούν να επιβραδύνουν ή να σταθεροποιήσουν την πτώση των γεννήσεων, αλλά ιστορικά έχει αποδειχθεί ότι οι όποιες αυξήσεις πέτυχαν ήταν είτε μικρές είτε βραχυπρόθεσμες (μικρά, παροδικά “baby booms”)» υπογραμμίζει και δίνει ιδιαίτερη σημασία στην πολιτισμική/αξιακή διάσταση.

«Τα τελευταία 15 χρόνια παρατηρείται μια ξεκάθαρη αλλαγή στις αξίες και τις προτιμήσεις των νέων. Η παραδοχή ότι οι νέοι θέλουν κατά μέσο όρο δύο παιδιά δεν ισχύει πλέον. Ακόμα και σε χώρες με εξαιρετική οικογενειακή πολιτική (π.χ. Σκανδιναβικές χώρες, Γαλλία), οι νέοι δηλώνουν όλο και πιο αβέβαιοι για το αν θέλουν παιδιά, ενώ αυξάνεται το ποσοστό όσων επιλέγουν συνειδητά να μην κάνουν» δηλώνει ο Σομπότκα.

«Οι νέοι σήμερα επηρεάζονται από παγκόσμιες αβεβαιότητες (πανδημία, πόλεμοι, πολιτική πόλωση, κλιματική αλλαγή, ανησυχία για την Τεχνητή Νοημοσύνη), γεγονός που δημιουργεί ένα ανασφαλές περιβάλλον για τη δημιουργία οικογένειας» συμπληρώνει, κάνοντας λόγο για ένα πολυπαραγοντικό πρόβλημα.

Και o Σομπότκα θεωρεί τη μετανάστευση μέρος μιας ευρύτερης λύσης που αποσκοπεί στην επιβράδυνση του προβλήματος. «Η μετανάστευση παίζει καθοριστικό ρόλο, καθώς επιβραδύνει τη μείωση του πληθυσμού, ενισχύει το εργατικό δυναμικό σε παραγωγικές ηλικίες και αυξάνει τον πληθυσμό σε ηλικία τεκνοποίησης, φέρνοντας έμμεσα περισσότερες γεννήσεις» σημειώνει και κάνει λόγο για ευρωπαϊκή υποκρισία: «Από τη μία πλευρά χρειάζεται τους μετανάστες για να λύσει πρακτικά προβλήματα και να στηρίξει το κοινωνικό κράτος, αλλά από την άλλη το πολιτικό σύστημα τους αντιμετωπίζει συχνά ως απειλή».

«Χρειαζόμαστε στοχευμένη προσέλκυση μεταναστών υψηλότερης εκπαίδευσης, οικογενειακού προφίλ και έμφαση σε πολιτικές εκμάθησης γλώσσας και ομαλής ένταξης στην αγορά εργασίας» αντιτείνει ο ίδιος, αναφερόμενος στη συμβολή τους στην αντιμετώπιση του δημογραφικού ζητήματος.

Πέρα από τις συντάξεις

Η πιο άμεση και εμφανής συνέπεια του δημογραφικού δεν είναι άλλη από την επιβάρυνση του συνταξιοδιτικού συστήματος. Όμως οι Μπλαντζιάρντο και Βιτάλι θέτουν ένα ακόμη ζήτημα, που άπτεται της δημόσιας υγείας.

«Λόγω των κοινωνικών αλλαγών των τελευταίων δεκαετιών (διαζύγια, άνθρωποι που δεν παντρεύτηκαν ή δεν έκαναν παιδιά), πολλοί ηλικιωμένοι θα είναι μόνοι τους. Ακόμα και όσοι έχουν ένα παιδί, είναι πολύ πιθανό αυτό το παιδί να έχει μεταναστεύσει για εργασία (ειδικά στην περίπτωση της Ελλάδας και της Ιταλίας), αφήνοντας τους ηλικιωμένους γονείς χωρίς άμεση στήριξη» αναφέρει η Βιτάλι. Και σημειώνει ότι τα κράτη πρέπει άμεσα να σχεδιάσουν πολιτικές για τη γήρανση, καθώς θα κληθούν να αντιμετωπίσουν τεράστιες δαπάνες εκτός από τις συντάξεις και για το σύστημα υγείας.

Παρομοίως ο Μπλαντζιάρντο δηλώνει: «Το μεγαλύτερο πρόβλημα των επόμενων ετών δε θα είναι μόνο οι συντάξεις, αλλά η πίεση που θα δεχθεί το σύστημα υγείας λόγω της ταχύτατης γήρανσης του πληθυσμού». «Σε δέκα χρόνια, η μεγαλύτερη ηλικιακή ομάδα θα είναι οι άνθρωποι άνω των 70 και 80 ετών. Τα κράτη πρέπει να επενδύσουν άμεσα σε πολιτικές για τη διαχείριση μιας γερασμένης κοινωνίας» προσυπογράφει ο Σομπότκα.

Εικόνα που επιβεβαιώνει η έκθεση της Κομισιόν, η οποία αναφέρει ότι ο δείκτης εξάρτησης ηλικιωμένων στην Ελλάδα βρίσκεται ήδη στο 41,3% (υψηλότερα από τον μέσο όρο της ΕΕ που είναι 38%) και εκτιμάται ότι στην ΕΕ θα εκτιναχθεί από 38% το 2025 σε 65% έως το 2080, μιλώντας ασφαλώς για το χειρότερο σενάριο.