ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΑΝΔΡΙΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ: Θέσεις για το Τοπικό Πολεοδομικό της Άνδρου
ΘΕΣΕΙΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΑΝΔΡΙΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ
Περιεχόμενα
1. Ο ρόλος του Τοπικού Πολεοδομικού Σχεδιασμού στήν Ανάπτυξη της Άνδρου
2. Η Ταυτότητα της Άνδρου ως Συγκριτικό Πλεονέκτημα και Πυλώνας Στρατηγικού Σχεδιασμού
3. Ενίσχυση Κατοίκησης και Ποιότητας Ζωής
4. Διαφύλαξη και Ανάδειξη Φυσικής και Πολιτισμικής Κληρονομιάς
5. Κοινωνική Συνοχή & Εκσυγχρονισμός Υποδομών
6. Κλιματική Ανθεκτικότητα & Διαχείριση Φυσικών Πόρων
7. Ενεργειακή Μετάβαση
8. Βιώσιμο Παραγωγικό Μοντέλο
9. Τουριστική Ανάπτυξη: Ποιότητα και Ταυτότητα
1. Ο ρόλος του Τοπικού Πολεοδομικού Σχεδιασμού στήν Ανάπτυξη της Άνδρου
Τα Τοπικά και Ειδικά Πολεοδομικά Σχέδια (ΤΠΣ/ΕΠΣ) πρόκειται να ορίσουν, μεταξύ άλλων:
● Τις χρήσεις γης.
● Τους όρους και τους περιορισμούς στην δόμηση.
● Τις οικιστικές περιοχές, τα όρια των οικισμών και τις περιοχές προς πολεοδόμηση.
● Τις περιοχές προστασίας και τις ζώνες ανάπτυξης παραγωγικών δραστηριοτήτων.
● Μέτρα για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή και τις καταστάσεις έκτακτης ανάγκης.
Είναι φανερός o καθοριστικός ρόλος του Τοπικού Πολεοδομικού Σχεδίου (Τ.Π.Σ.) ως του βασικού εργαλείου, που θα προσδιορίσει την αναπτυξιακή και χωρική ταυτότητα της Άνδρου για τις επόμενες δεκαετίες.
2. Η Ταυτότητα της Άνδρου ως Συγκριτικό Πλεονέκτημα και Πυλώνας Στρατηγικού Σχεδιασμού
Η Άνδρος είναι μια ιδιάζουσα περίπτωση στο κυκλαδικό σύμπλεγμα, λόγω του ορεινού της αναγλύφου, του υδάτινου πλούτου της και τής ναυτικής της παράδοσης.
Υποστηρίζουμε ότι ακριβώς αυτή η υψηλή οικολογική αξία, η πολιτισμική και ναυτική κληρονομιά του νησιού αποτελούν το ζωτικό κεφάλαιο για μια βιώσιμη, πολυτομεακή οικονομία.
- Κύρια Σημεία
Ο Πολιτισμός: Τά μνημεία, τό αποτύπωμα των προγόνων μας στο δομημένο περιβάλλον, (οι αρχαιολογικοί χώροι, οι παραδοσιακοί οικισμοί, τα μεμονωμένα αστικά καί αγροτικά κτίσματα, οι μεσαιωνικοί πύργοι και τα γεφύρια, οι ξερολιθιές, οι περιστεριώνες, οι διασωθέντες ναοί, οι μύλοι), και η άυλη πολιτιστική κληρονομιά, (παραδόσεις, γαστρονομία), αποτελούν παράγοντες ιδιαιτερότητας, που προσφέρονται για αξιοποίηση καί χρήζουν προστασίας.
Η Βιοποικιλότητα: Το μοναδικό για το Κυκλαδικό σύμπλεγμα φυσικό περιβάλλον της Άνδρου, (πλούσια και ποικίλη χλωρίδα, επάρκεια επιφανειακών και υπογείων υδάτων σε εξαιρετικό ανάγλυφο, εναλλαγή ορεινού τοπίου και καλλιεργήσιμων κάμπων, διαμορφωμένες σε αναβαθμίδες πλαγιές), προσδίδει υψηλή αξία στο νησί και η διαφύλαξή του είναι κρίσιμη γιά την ανάδειξη της αυθεντικότητας και μοναδικότητας της Άνδρου.
Η Ναυτιλία: Λόγω της διαχρονικής δυναμικής παρουσίας της Άνδρου στον χώρο της Ναυτιλίας ο Ναυτιλιακός τομέας παραμένει βασική παράμετρος για την ανάπτυξη του νησιού.
3. Ενίσχυση Κατοίκησης και Ποιότητας Ζωής
Θεωρούμε θεμελιώδη προϋπόθεση για τη βιωσιμότητα της Άνδρου την ενίσχυση της μόνιμης και ημιμόνιμης κατοίκησης. Υποστηρίζουμε ότι η ελκυστικότητα του νησιού ως τόπου διαβίωσης καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους εξαρτάται άμεσα από τον συνδυασμό της προστασίας της φυσιογνωμίας του τοπίου με τον εκσυγχρονισμό τόσο των τεχνικών υποδομών, (δίκτυα, επικοινωνίες, συγκοινωνίες), όσο και των κοινωνικών υποδομών, (υγεία, παιδεία, ψυχαγωγία, άθληση).
Οριοθέτηση & Επεκτάσεις οικισμών:
Το Τοπικό Πολεοδομικό Σχέδιο οφείλει να μελετήσει και να σχεδιάσει τους τόπους, που οικίζονται και θα οικιστούν περαιτέρω. Οφείλει να αντιστρέψει την άναρχη δόμηση και τις συνέπειές της, οφείλει να σχεδιάσει τις προσβάσεις, τους κοινόχρηστους χώρους και τα δίκτυα (ύδρευσης, αποχέτευσης, ενέργειας, επικοινωνίας).
Κύριοι υποδοχείς της οικιστικής ανάπτυξης του νησιού πρέπει να είναι οι οριοθετημένοι οικισμοί. Η οριοθέτηση τών οικισμών πρέπει να γίνει με κοινωνικά και πολεοδομικά κριτήρια και όχι μέσω αγκυλωτικών οριζόντιων διοικητικών ρυθμίσεων. Δεν πρέπει να αποτελέσει μια στατική διοικητική πράξη βασισμένη αποκλειστικά σε παρωχημένα δεδομένα (προϋφιστάμενα του 1923 ή του 1985), αλλά μια δυναμική αποτύπωση της πραγματικής κοινωνικής και οικονομικής εξέλιξης του νησιού, συνυπολογίζοντας τις πραγματικές καθημερινές ανάγκες των κατοίκων.
Το Τοπικό Πολεοδομικό Σχέδιο οφείλει να αναγνωρίσει τις τάσεις κατοίκησης, όπως αυτές εκφράστηκαν στον χώρο του νησιού μετά το έτος 1985, να εξετάσει τις ήδη διαμορφωμένες οικιστικές συγκεντρώσεις που αναπτύχθηκαν πέριξ των οικισμών και να σχεδιάσει και να προβλέψει τις μελλοντικές οικιστικές ανάγκες με σαφείς πολεοδομικούς κανόνες και οργανωμένο σχεδιασμό, στοχεύοντας στην περαιτέρω ενίσχυση του οικονομικού και κοινωνικού γίγνεσθαι του νησιού.
Προτείνουμε τη δημιουργία Παρατηρητηρίου εγκαταλελειμμένων παραδοσιακών κατοικιών, με σκοπό τη διάσωση και επανάχρησή τους, καθώς και την θέσπιση γενικού Κανονισμού Αρχιτεκτονικής Μορφολογίας με σκοπό τη διαφύλαξη της αξίας του δομημένου περιβάλλοντος τουνησιού.
Πολεοδόμηση – Ρυμοτομικά σχέδια: Κρίνεται επιτακτική η αναθεώρηση, η επέκταση και ο εκσυγχρονισμός των ρυμοτομικών σχεδίων Χώρας, Γαυρίου και Όρμου Κορθίου καθώς και η εκπόνηση πολεοδομικού σχεδίου για το Μπατσί. Τα παραπάνω οφείλουν να προβλέπονται στη μελέτη του Τ.Π.Σ.
Στεγαστική Πολιτική & Απασχόληση: Προτείνεται η παροχή κινήτρων:
- για την επανάχρηση εγκαταλελειμμένων παραδοσιακών και αγροτικών κτισμάτων είτε για επαγγελματική χρήση είτε για δημόσια είτε και για τη στέγαση δημόσιων λειτουργών και εποχιακών εργαζομένων,
- για την εμπορική δραστηριότητα στα χωριά, (λειτουργία μικρών καταστημάτων, οικοτεχνία κ.α.).
4. Διαφύλαξη και Ανάδειξη της Φυσικής και Πολιτισμικής Κληρονομιάς
Η διαφύλαξη και ανάδειξη της φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς οφείλει να αποτελέσει θεμέλιο για τον σχεδιασμό της βιώσιμης ανάπτυξης του νησιού.
Τά Ευρωπαϊκά προγράμματα Life, (Andros Life-Andros Park-Terrascape), που υλοποιήθηκαν στην Άνδρο τα τελευταία χρόνια, στο πλαίσιο των οποίων μελετήθηκαν και τεκμηριώθηκαν σημαντικά στοιχεία της Ανδριώτικης φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς, είναι οδηγός για τα επόμενα βήματα έμπρακτης διαφύλαξης και αξιοποίησης των σημαντικών πόρων, που διαθέτει το νησί. Αυτή η παρακαταθήκη τεκμηριώνει και τη δυνατότητα για βιώσιμη ανάπτυξη και συνδυάζει τον πρωτογενή τομέα με τις άλλες παραγωγικές δραστηριότητες.
Προτεραιότητα οφείλει να δώσει το Τ.Π.Σ. στην αναγνώριση, διαφύλαξη και ανάδειξη του φυσικού περιβάλλοντος και του πολιτιστικού τοπίου, προάγοντας την ενίσχυση της περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης της τοπικής κοινωνίας και των επισκεπτών.
Η οριοθέτηση ζωνών προστασίας στους πόρους (όπως τα μνημεία, οι παραδοσιακοί οικισμοί, τα γεφύρια, τα παραδοσιακά μονοπάτια, οι αναβαθμίδες, τα μεμονωμένα λιθόκτιστα αγροτικά κτίσματα, -αλώνια και μύλοι-, οι υγρότοποι, η μελισσοκομική χλωρίδα, οι παράκτιες ζώνες), όσο και στις περιοχές, όπου διατηρούνται χαρακτηριστικές παραδοσιακές δραστηριότητες ή στα τοπία ιδιαίτερης αξίας, θα συμβάλλει προς την κατεύθυνση της διαφύλαξης και ανάδειξης της ποιότητας του περιβάλλοντος και της πολιτισμικής ταυτότητας του νησιού.
Ιδιαίτερη μέριμνα απαιτείται επίσης για την προστασία των ακρωτηρίων, των παράκτιων εξάρσεων, των ρεμάτων, των διαδρομών του νερού και γενικότερα των χαρακτηριστικών γεωμορφολογικών σχηματισμών του νησιού, οι οποίοι αποτελούν σημαντικά στοιχεία της φυσιογνωμίας και της οπτικής ταυτότητας της Άνδρου.
Εισηγούμαστε μια ολοκληρωμένη προσέγγιση, η οποία δεν περιορίζεται στην προστασία μεμονωμένων στοιχείων, αλλά επεκτείνεται στην διαχείριση του συνολικού τοπίου, συμπεριλαμβανομένων των άυλων πρακτικών, που το συντηρούν και το αναπαράγουν στον χρόνο.
Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται η προστασία
α. των περιοχών του δικτύου Natura 2000,
β. των αγροτικών γαιών υψηλής παραγωγικότητας, ως βασικού παράγοντα καθορισμού τών χρήσεων γης.
Ειδικότερα, η Άνδρος διαθέτει δυο περιοχές Natura 2000, μια Ζώνη Ειδικής Προστασίας για την ορνιθοπανίδα, έξι Καταφύγια Άγριας Ζωής και μια Σημαντική Περιοχή για τα Πουλιά, ενώ περισσότερο από το ήμισυ της χερσαίας έκτασης του νησιού υπάγεται σε καθεστώς περιβαλλοντικής προστασίας. Το στοιχείο αυτό επιβάλλει την ιδιαίτερη συνεκτίμηση της φέρουσας ικανότητας και της προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος κατά το χωρικό σχεδιασμό.
Η προσέγγιση αυτή οφείλει να ενσωματωθεί στον χωρικό σχεδιασμό μέσω:
- σαφούς καθορισμού ζωνών προστασίας και ζωνών ελεγχόμενων χρήσεων,
- εξειδίκευσης όρων και περιορισμών δόμησης,
- και διασφάλισης της συμβατότητας των επιτρεπόμενων δραστηριοτήτων με τον χαρακτήρα κάθε περιοχής.
Προστασία του παλαιού κοινόχρηστου οδικού δικτύου και των ξερολιθικών κατασκευών
Το παλαιό κοινόχρηστο οδικό δίκτυο μονοπατιών, λιθόστρωτων οδών, καλντεριμιών και αγροτικών προσβάσεων της Άνδρου αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της ιστορικής οργάνωσης του χώρου, της αγροτικής παραγωγής, της κοινωνικής ζωής και της πολιτισμικής ταυτότητας του νησιού. Μαζί με τις ξερολιθιές, τις αναβαθμίδες, τα λιθόστρωτα, τις παραδοσιακές κλίμακες, τα αλώνια, τις υδρομαστεύσεις και τις λοιπές λιθόκτιστες κατασκευές συγκροτεί ένα ενιαίο πολιτιστικό και λειτουργικό τοπίο ιδιαίτερης αξίας.
Οι ξερολιθικές κατασκευές αποτελούν υλικές μαρτυρίες της «Τέχνης της Ξερολιθιάς», η οποία έχει εγγραφεί στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO, ενώ προστατεύεται και από το εθνικό πλαίσιο για την πολιτιστική κληρονομιά. Ειδικά στην Άνδρο, η προστασία τους συνδέεται και με τις προβλέψεις της Ζ.Ο.Ε. για τις παραδοσιακές οδούς και την αποκατάσταση των ξερολιθιών που τις περιβάλλουν.
Κατά συνέπεια, το Τ.Π.Σ. οφείλει να λάβει ειδικώς υπόψη την ανάγκη χαρτογράφησης, τεκμηρίωσης και θεσμικής προστασίας του ιστορικού δικτύου παλαιών οδών, μονοπατιών και καλντεριμιών, καθώς και των ξερολιθικών κατασκευών που το συνοδεύουν, ως ενιαίου συστήματος διαδρομών, τοπίου και πολιτιστικής κληρονομιάς.
Παράλληλα, η προστασία και ανάδειξη του τοπίου δεν αντιμετωπίζεται ως ανασταλτικός παράγοντας ανάπτυξης, αλλά ως βασικός πόρος για την υποστήριξη ενός μοντέλου ήπιας, πολυεποχικής δραστηριότητας. Η διατήρηση των παραδοσιακών πρακτικών και του πολιτισμικού αποθέματος μπορεί να λειτουργήσει ως υπόβαθρο για μορφές τουρισμού χαμηλής έντασης (όπως ο περιπατητικός, ο πολιτιστικός και ο αγροτουρισμός), οι οποίες συμβάλλουν στην επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου.
Αναχαίτιση της Υποβάθμισης:
Στρατηγικός στόχος του Τ.Π.Σ. παραμένει ο περιορισμός της άναρχης διάχυσης χρήσεων και της διάχυτης εκτός σχεδίου δόμησης, οι οποίες υποβαθμίζουν την υψηλής παραγωγικότητας, γεωργική γη, επιβαρύνουν τις υποδομές και προκαλούν λειτουργικές συγκρούσεις με την κατοικία, τον πρωτογενή τομέα και τον ποιοτικό τουρισμό. Στο πλαίσιο αυτό, η οικιστική ανάπτυξη θα πρέπει να κατευθύνεται κατά προτεραιότητα εντός υφιστάμενων οικιστικών υποδοχέων, με παράλληλη προστασία της αγροτικής γης, των αναβαθμίδων, των ρεμάτων, των πηγών, των παραδοσιακών διαδρομών και του ιδιαίτερου αγροτικού και πολιτιστικού τοπίου της Άνδρου, ιδίως σε περιοχές υψηλής περιβαλλοντικής, τοπιακής ή πολιτιστικής αξίας.
Ιδιαίτερη μέριμνα απαιτείται για τις περιοχές του Δικτύου Natura 2000 της κεντρικής και βόρειας Άνδρου, για τους σημαντικούς υγροτόπους (Άχλα, Βιτάλι, Λιβάδια κ.λπ. όπου έχουν καταγραφεί), και τα υδατικά οικοσυστήματα του νησιού, για τις λεκάνες απορροής και τροφοδοσίας των πηγών, για τις γεωργικές γαίες υψηλής παραγωγικότητας, για τα εκτεταμένα συστήματα αναβαθμίδων και ξερολιθικών κατασκευών που διαμορφώνουν το ανδριώτικο τοπίο, καθώς και για το ιστορικό κοινόχρηστο δίκτυο μονοπατιών, λιθόστρωτων οδών και καλντεριμιών που συνδέει διαχρονικά οικισμούς, καλλιεργημένες εκτάσεις, μνημεία και παραγωγικές δραστηριότητες.
Η προστασία των παραπάνω στοιχείων αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην Άνδρο, λόγω της μοναδικής συνύπαρξης εκτεταμένων φυσικών οικοσυστημάτων, πλούσιων υδατικών πόρων, παραδοσιακού αγροτικού τοπίου, μεγάλου αριθμού παραδοσιακών οικισμών και ενός από τα πυκνότερα και καλύτερα διατηρημένα δίκτυα ιστορικών διαδρομών στο Αιγαίο. Η διατήρησή τους δεν αποτελεί μόνο περιβαλλοντική και πολιτιστική υποχρέωση, αλλά βασική προϋπόθεση για τη φέρουσα ικανότητα, την ανθεκτικότητα, την ταυτότητα και το βιώσιμο αναπτυξιακό πρότυπο του νησιού.
Προς αυτή την κατεύθυνση, κρίνεται επιβεβλημένη η επαναξιολόγηση και ο ακριβής καθορισμός των ορίων των οικιστικών υποδοχέων, ώστε να αρθούν οι χρόνιες ασάφειες που γεννούν πολεοδομικές εντάσεις.
Παράλληλα, επισημαίνεται μια σοβαρή νομοθετική αντίφαση: Από τη μια πλευρά, το πλαίσιο οριοθέτησης οικισμών αγνοεί τις οικιστικές τάσεις των τελευταίων 40 ετών, αφήνοντας περιοχές, όπως η Ξυλοκαρύδα, η Αγία Μαρίνα Παλαιόπολης και άλλες, χωρίς πολεοδομικό σχεδιασμό. Από την άλλη, δίνεται η δυνατότητα στην ιδιωτική πρωτοβουλία να δομεί εκτάσεις μέσω των Ειδικών Σχεδίων Χωρικής Ανάπτυξης Στρατηγικής Επένδυσης (ΕΣΧΑΣΕ), παρακάμπτοντας τον κεντρικό σχεδιασμό και τις τοπικές δεσμεύσεις. Υιοθετώντας τη θέση της ΠΕΔ Νοτίου Αιγαίου, τασσόμαστε κατά της αδειοδότησης ΕΣΧΑΣΕ στις Κυκλάδες, καθώς οι συνοδευτικές παρεκκλίσεις αλλοιώνουν τη νησιωτική φυσιογνωμία, αγνοούν τις τοπικές ανάγκες και εισάγουν κοινωνικές ανισότητες.
Άυλη Κληρονομιά:
Προτείνουμε τη σύνταξη Τοπικού Ευρετηρίου Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς για την προστασία των παραδοσιακών τεχνικών και των τόπων άσκησής τους.
Πολιτιστική Χαρτογράφηση:
Προτείνεται επίσης η συστηματική πολιτιστική χαρτογράφηση του συνόλου της Άνδρου, με καταγραφή και τεκμηρίωση στοιχείων υλικής και άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς, ιστορικών διαδρομών, παραδοσιακών δραστηριοτήτων, τοπωνυμίων, πολιτιστικών τοπόσημων, ιστορικών φυσιογνωμιών και τοπίων ιδιαίτερης αξίας. Η χαρτογράφηση αυτή μπορεί να αποτελέσει βασικό εργαλείο για τον χωρικό σχεδιασμό, την προστασία της πολιτιστικής ταυτότητας του νησιού και την ανάπτυξη ήπιων μορφών πολιτιστικού και εκπαιδευτικού τουρισμού.
5. Κοινωνική Συνοχή & Εκσυγχρονισμός Υποδομών
Η βιώσιμη ανάπτυξη της Άνδρου προϋποθέτει τη δίκαιη κατανομή των ωφελειών και την εξάλειψη τών ανισοτήτων μεταξύ των περιοχών. Δίνουμε έμφαση στη χωρική οργάνωση, που αποτρέπει την απομόνωση των απομακρυσμένων περιοχών με στόχο την παροχή ίσων δυνατοτήτων στους κατοίκους όλου του νησιού και την εξασφάλιση κοινωνικής συνοχής.
Θεωρούμε αναγκαία τη θεσμική κατοχύρωση των κοινόχρηστων χώρων, (παραλιακά μέτωπα, παλαιά πεζοπορικά μονοπάτια κ.α.), για την αποτροπή της ιδιωτικοποίησης ή της υπερεντατικής εκμετάλλευσης.
Επίσης, πέραν του εκσυγχρονισμού των υφιστάμενων λιμενικών υποδομών, όχι μόνο στο κεντρικό λιμάνι του Γαυρίου, αλλά και στη Χώρα, το Μπατσί και τον Όρμο Κορθίου, θεωρούμε απαραίτητη τη δημιουργία πέραν των αλιευτικών καταφυγίων και τουριστικών καταφυγίων με στόχο την ανάπτυξη τού θαλάσσιου τουρισμού.
Κρίνουμε απαραίτητη την χωρική διασύνδεση των παραγωγικών τομέων, τη συνέργεια αγροτικού, τουριστικού και μεταποιητικού τομέα για την ενίσχυση της τοπικής οικονομικής κυκλικότητας και την αποφυγή της εποχικής εγκατάλειψης.
Πρέπει να ενισχυθούν δραστηριότητες -πολιτισμού, εκπαίδευσης, αθλητισμού- που κρατούν το νησί ζωντανό και τους 12 μήνες του έτους.
Οι υποδομές αποτελούν τη “ραχοκοκκαλιά” της ποιότητας ζωής. Εστιάζουμε στην αναβάθμιση των δικτύων και των μεταφορών με γνώμονα τη νησιωτικότητα.
Βασικές τεχνικές προτεραιότητες θεωρούμε:
Την αναβάθμιση και τον εκσυγχρονισμό ιδιαίτερα του επαρχιακού και δημοτικού οδικού δικτύου, (ασφάλεια τών πεζών, δημιουργία κόμβων, τμημάτων στάσης, -με διαπλατύνσεις σε ορισμένα σημεία-, και θέσεων στάθμευσης αυτοκινήτων), την ορθολογική χάραξη λεωφορειακών γραμμών, την ανάπτυξη μέσων μαζικής μεταφοράς, τις κυκλοφοριακές ρυθμίσεις σε κομβικά σημεία και την επάρκεια θέσεων στάθμευσης στους οικισμούς. Απαιτούνται άμεσα κυκλοφοριακές μελέτες και περιφερειακές οδοί στο Γαύριο, στο Μπατσί, στη Χώρα, στο Κόρθι, στα Γιάλια και ειδικές προβλέψεις καθολικής προσβασιμότητας για ΑμεΑ και εμποδιζόμενα άτομα στους δημόσιους χώρους, τις μεταφορές και τα οικιστικά κέντρα.
- Την ασφάλεια των δικτύων, τον εκσυγχρονισμό συστημάτων ύδρευσης και αποχέτευσης.
- Την υπογειοποίηση δικτύου ρεύματος σε παραδοσιακούς οικισμούς για λόγους αισθητικής και ασφάλειας.
- Τη διαχείριση των απορριμμάτων. Πέραν της δημιουργίας ΧΥΤΥ, προτείνεται η χωροθέτηση τουλάχιστον τριών “Πράσινων Σημείων” (σε Χώρα, Γαύριο/Μπατσί, Κόρθι) με έμφαση στην ανακύκλωση και την κομποστοποίηση.
Βασικές κοινωνικές προτεραιότητες θεωρούμε:
- Την αναβάθμιση των υποδομών Υγείας: Επισημαίνεται η ανάγκη για ποιοτικές υπηρεσίες υγείας. Προτείνεται η δημιουργία μίας μικρής νοσοκομεικάς μονάδας, που να μπορεί νά αντιμετωπίσει και χειρουργικά περιστατικά και να υποστηρίξει την αιμοκάθαρση. Επίσης θεωρούμε αναγκαία την ενίσχυση περιφερειακών ιατρείων (σε Γαύριο, Μπατσί, Κόρθι) και την λειτουργία τηλεϊατρικής.
Αναπτυξιακή Δομή: προτείνουμε την ίδρυση Αναπτυξιακού Γραφείου Άνδρου για τη στήριξη της τοπικής επιχειρηματικότητας και την προσέλκυση νέων κατοίκων.
- Εκπαίδευση: Προτείνεται η δημιουργία τριτοβάθμιων μονάδων εκπαίδευσης (σύμφωνα με τις κατευθύνσεις του υπερκείμενου Περιφερειακού Πλαισίου στους τομείς της Ναυτιλίας και των Καλών Τεχνών / Μουσειολογίας).
Μια πρόταση είναι η αξιοποίηση του κτιρίου του Μουστακείου στο Κόρθι, που πληρεί όλες τις προδιαγραφές για τη δημιουργία Πανεπιστημιακού τμήματος, αφού κατασκευάστηκε ακριβώς γι’ αυτό το σκοπό. Για την λειτουργία του θα πρέπει να εξασφαλιστούν οι προϋποθέσεις για την προσέλευση ικανοποιητικού αριθμού φοιτητών.
6. Κλιματική Ανθεκτικότητα & Διαχείριση Φυσικών Πόρων
Η κλιματική αλλαγή αποτελεί μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις για τα νησιωτικά οικοσυστήματα και τις τοπικές κοινωνίες.
Η ενίσχυση της κλιματικής ανθεκτικότητας προϋποθέτει την προστασία και ορθολογική διαχείριση των φυσικών και παραγωγικών πόρων, (του νερού, του εδάφους, της χλωρίδας), τη διατήρηση των οικοσυστημικών λειτουργιών, (των αναβαθμίδων), και της βιοποικιλότητας, καθώς και την υιοθέτηση πολιτικών, που μειώνουν τους κινδύνους από φυσικές καταστροφές και ακραία φαινόμενα.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην διαχείριση των υδατικών πόρων, μέσω δράσεων εμπλουτισμού του υδροφόρου ορίζοντα και προστασίας των πηγών. Παράλληλα απαιτείται η θεσμική προστασία των πηγών, των λεκανών τροφοδοσίας τους και των περιοχών που παρουσιάζουν ιδιαίτερη σημασία για τη διατήρηση και μελλοντική διαχείριση των υδατικών πόρων του νησιού, ως κρίσιμων στοιχείων της υδατικής ασφάλειας και της κλιματικής ανθεκτικότητας της Άνδρου.
Κρίσιμα έργα υποδομής για τη διαχείριση των υδάτινων πόρων αποτελούν η κατασκευή ταμιευτήρων, ο εκσυγχρονισμός των δικτύων, η υιοθέτηση σύγχρονων τεχνολογικών συστημάτων, -που περιορίζουν την αλόγιστη χρήση νερού στις καλλιέργειες-, η αξιοποίηση του νερού από τους βιολογικούς καθαρισμούς, η θέσπιση υποχρέωσης κατασκευής δεξαμενής συλλογής βρόχινου νερού σε κάθε οικοδομή και, βέβαια, οι στοχευμένες -και όχι αλόγιστες γεωτρήσεις-, σε σημεία κατάλληλα σύμφωνα με την Υδρογεωλογική μελέτη της Άνδρου, που εκπονήθηκε πρόσφατα από το ΕΑΓΜΕ.
Παράλληλα, η διαχείριση και προστασία των δασικών εκτάσεων και των ρεμάτων αποτελεί σημαντικό παράγοντα για τη μείωση των κινδύνων φυσικών καταστροφών, ενώ πρέπει να μελετηθεί η δυνατότητα διαφυγής από τους πυκνοδομημένους οικισμούς σε περίπτωση πυρκαγιάς ή άλλων φυσικών καταστροφών.
7. Ενεργειακή Μετάβαση
Η μετάβαση σε ένα βιώσιμο ενεργειακό μοντέλο αποτελεί βασική προϋπόθεση για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Ωστόσο η ανάπτυξη των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας πρέπει να πραγματοποιείται μέσα από έναν ολοκληρωμένο χωρικό σχεδιασμό, που θα λαμβάνει υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του τοπίου, την προστασία της φύσης, αλλά και τις ανάγκες της τοπικής κοινωνίας.
Τασσόμαστε υπέρ της μετάβασης σε καθαρές μορφές ενέργειας, υπό την αυστηρή προϋπόθεση ότι αυτή δεν θα αλλοιώνει το νησιωτικό τοπίο και την πολιτιστική ταυτότητα της Άνδρου.
Το Τ.Π.Σ. οφείλει να θέσει σαφείς κατευθύνσεις, κριτήρια και χωρικούς περιορισμούς για την εγκατάσταση έργων Α.Π.Ε. στην Άνδρο, λαμβάνοντας υπόψη τις πραγματικές ενεργειακές ανάγκες του νησιού, τη φέρουσα ικανότητα των φυσικών και πολιτιστικών πόρων, καθώς και την ανάγκη προστασίας των περιοχών Natura 2000, των υδατικών πόρων, των γεωργικών γαιών υψηλής παραγωγικότητας, των αναβαθμίδων και ξερολιθικών κατασκευών, των παραδοσιακών οικισμών, των αρχαιολογικών χώρων, του ιστορικού δικτύου μονοπατιών και των τοπίων ιδιαίτερης φυσικής και πολιτιστικής αξίας.
Εκφράζουμε την αντίθεσή μας στην εγκατάσταση νέων αιολικών σταθμών στην Άνδρο, καθώς είναι ασύμβατοι με τη φέρουσα ικανότητα, τη φυσιογνωμία, το τοπίο και την πολιτιστική ταυτότητα του νησιού.
Οι εγκαταστάσεις αυτές απαιτούν εκτεταμένες εκσκαφές και διανοίξεις οδών μεγάλου πλάτους στους ορεινούς όγκους, προκαλώντας μη αναστρέψιμη αλλοίωση του τοπίου, διάβρωση του εδάφους, καταστροφή αναβαθμίδων, ξερολιθικών κατασκευών και στοιχείων του ιστορικού αγροτικού χώρου.
Εκφράζουμε τη θέση ότι η ανάπτυξη έργων Α.Π.Ε. στην Άνδρο θα έπρεπε να είναι συμβατή με την κλίμακα του νησιού, τη φέρουσα ικανότητα των φυσικών και πολιτιστικών πόρων και τις πραγματικές ανάγκες της τοπικής κοινωνίας.
Προτείνουμε τη στροφή σε Ενεργειακές Κοινότητες μικρής κλίμακας και ήπιες μορφές παραγωγής ενέργειας για την κάλυψη των αναγκών κατοικιών και επιχειρήσεων.
Ειδικά για τα φωτοβολταϊκά, θα πρέπει να αποκλεισθεί η εγκατάστασή τους σε περιοχές ορατές από οικισμούς και κύριες οδούς, σε αγροτικές γαίες υψηλής παραγωγικότητας, σε περιοχές με αναβαθμίδες, ξερολιθικές κατασκευές, ιστορικά μονοπάτια και καλντερίμια, καθώς και σε περιοχές ιδιαίτερης περιβαλλοντικής, τοπιακής ή πολιτιστικής αξίας. Εν γένει κρίνουμε απαραίτητο η όποια κατασκευή και επέμβαση να κρίνεται και ελέγχεται από το αρμόδιο Συμβούλιο Αρχιτεκτονικής.
8. Βιώσιμο Παραγωγικό Μοντέλο
Η οικονομική ανάπτυξη της Άνδρου θα πρέπει να βασίζεται σε ένα διαφοροποιημένο και βιώσιμο παραγωγικό μοντέλο, το οποίο αξιοποιεί τους τοπικούς πόρους.
Κεντρικός στόχος παραμένει η συγκράτηση, η αύξηση και η ευημερία, του μόνιμου καί ημιμόνιμου πληθυσμού στο νησί.
Το ναυτικό επάγγελμα- με δεδομένο και το αυξημένο ενδιαφέρον, που παρατηρείται στις νέες ηλικίες-, θεωρείται μια από τις βασικές οικονομικές δραστηριότητες του νησιού. Στό πλαίσιο αυτό μπορεί να εξεταστούν: Η ανάδειξη του νησιού ως διοικητικό κέντρο ναυτιλιακών εταιρειών και η σύσταση Ναυτικής Ακαδημίας.
Στην Άνδρο -και εξαιτίας του πλεονεκτήματος της μικρής απόστασης από την Αττική- είναι δυνατή η προσέλκυση ψηφιακών εργαζομένων. Για τούτο όμως απαιτείται ο εκσυγχρονισμός των ειδικών υποδομών, (ποιότητα διαδικτύου), πέραν των άλλων υποδομών, πού έχουν ήδη καταγραφεί, (υγείας, παιδείας κλπ.)
Η ανάπτυξη του τουρισμού, σε αρμονία με τον πρωτογενή τομέα, (με τα χαρακτηριστικά, που παρουσιάζονται στο επόμενο κεφάλαιο), και η επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου (πολυεποχικότητα) θεωρούμε ότι είναι ένας εφικτός στόχος.
Ο μετασχηματισμός της γεωργίας και της κτηνοτροφίας σε έναν σύγχρονο, ανθεκτικό, βιώσιμο τομέα, που θα τροφοδοτεί την τοπική αγορά και θα συνδυαστεί με την μεταποίηση, είναι δυνατός, -εξαιτίας των φυσικών χαρακτηριστικών του νησιού, που ήδη έχουν αναφερθεί.
Θεωρούμε αναγκαία την ενίσχυση της αγροτικής παραγωγής & οικοτεχνίας. Τα λεμόνια κ.α. εσπεριδοειδή, τα αμπέλια, οι αμυγδαλιές και οι ελιές είναι δυναμικά ικανά να οδηγήσουν σε επενδύσεις μεταποίησης. Η μελισσοκομία αξίζει περαιτέρω ανάδειξης και ενίσχυσης. Τα τυροκομικά και αλλαντικά προϊόντα της Άνδρου μπορούν να δώσουν στήν τοπική γαστρονομία χαρακτήρα προβολής. Η διασύνδεση του πρωτογενούς τομέα με τον πολιτισμό και τις εναλλακτικές μορφές τουρισμού μπορεί να αποτελέσει βασικό πυλώνα της πολυεποχικής ανάπτυξης της Άνδρου.
Πρέπει να χαρτογραφηθούν οι εξειδικευμένες αγροτικές ζώνες (εσπεριδοειδή, ελαιώνες, αμπέλια, μελισσοκομία), να προστατευθούν ως παραγωγικοί πόροι του νησιού και να υποστηριχθούν μέσω σύγχρονων υποδομών και πρακτικών διαχείρισης.
Η ανάγκη υποστήριξης των μικρών τοπικών παραγωγών οικογενειακής κλίμακας, που ήδη δραστηριοποιούνται, είναι σημαντική για την ενθάρρυνση μικρών επιχειρήσεων με στόχο την ανάδειξη παράλληλα των τοπικών προϊόντων του νησιού.
Οφείλεται να προωθηθεί η δημιουργία πολυλειτουργικών αγροκτημάτων και η μικρή παραγωγή και μεταποίηση εντός οικισμών (οικοτεχνίες) ή πέριξ αυτών (με ελεγχόμενες δραστηριότητες).
9. Τουριστική Ανάπτυξη: Ποιότητα και Ταυτότητα
Η διαφύλαξη και ανάδειξη του φυσικού και ανθρωπογενούς περιβάλλοντος της Άνδρου αποτελεί βασική προϋπόθεση για την διατήρηση της ταυτότητας του νησιού και την διαμόρφωση ενός βιώσιμου και ποιοτικού τουριστικού μοντέλου.
Το τοπίο, οι φυσικοί πόροι, τα επιφανειακά νερά και οι πηγές, το παραδοσιακά δομημένο περιβάλλον, καθώς και η υλική και άυλη πολιτιστική κληρονομιά, συνιστούν ενιαίο κεφάλαιο, ικανό να υποστηρίξει την ανάπτυξη ειδικών μορφών τουρισμού και να συμβάλει στην επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου.
Η προστασία των ανωτέρω πόρων αποτελεί κρίσιμη προϋπόθεση για την ανάπτυξη μορφών τουρισμού όπως ο πολιτιστικός, φυσιολατρικός, πεζοπορικός, εκπαιδευτικός, αθλητικός, γαστρονομικός, οικοτουριστικός, αγροτουριστικός και θαλάσσιος τουρισμός. Η ανάπτυξη των παραπάνω δραστηριοτήτων συμβάλλει στην επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου και στη διαμόρφωση ενός ανθεκτικού και ποιοτικού τουριστικού προτύπου.
Δεδομένου ότι στο προκρινόμενο Σενάριο ΙΙ του Τ.Π.Σ. προβλέπεται η χωροθέτηση ζωνών οργανωμένης τουριστικής ανάπτυξης σε σημαντική έκταση, κρίνεται απαραίτητος ο καθορισμός σαφών προϋποθέσεων, όρων και περιορισμών, ώστε η ανάπτυξη να παραμείνει συμβατή με τις αρχές της βιωσιμότητας και της φέρουσας ικανότητας του νησιού.
Κάθε πρόβλεψη του Τ.Π.Σ. για τουριστική ανάπτυξη, νέες ζώνες οργανωμένων υποδοχέων, λιμενικές εγκαταστάσεις, υδατοδρόμια, ελικοδρόμια ή νέες οδικές παρεμβάσεις πρέπει να συνοδεύεται από εκτίμηση της φέρουσας ικανότητας ανά περιοχή, με κριτήρια όπως η υδατική επάρκεια, η δυνατότητα διαχείρισης λυμάτων και απορριμμάτων, ο κυκλοφοριακός φόρτος, η πίεση σε παραλίες και μονοπάτια, η προστασία του τοπίου και των οικοσυστημάτων και η δυνατότητα εξυπηρέτησης από τις υφιστάμενες δημόσιες υποδομές.
Η ανάγκη αυτή είναι ιδιαίτερα έντονη στην Άνδρο, η οποία διαθέτει 34 παραδοσιακούς οικισμούς, εκτεταμένες προστατευόμενες περιοχές, σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους διεθνούς και εθνικής σημασίας (όπως ο Στρόφιλας, η Ζαγορά, η Υψηλή και η Παλαιόπολη), περίπου 850 μονές, ναούς και λοιπά κτίσματα που έχουν χαρακτηρισθεί ως ιστορικά διατηρητέα μνημεία με τις αντίστοιχες ζώνες προστασίας τους, ιστορικές διαδρομές και πλούσιο απόθεμα φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς.
Συνεπώς προτείνεται:
- η καταγραφή, ανάδειξη και θεσμική προστασία περιοχών ιδιαίτερου φυσικού κάλλους,
- η καταγραφή, τεκμηρίωση, θεσμική αναγνώριση, προστασία και ανάδειξη του παλαιού κοινόχρηστου πεζοπορικού δικτύου της Άνδρου (σηματοδοτημένου και μη), καθώς και η υποβολή των σχετικών στοιχείων από τον Δήμο κατά τη διαδικασία διαβούλευσης του Τ.Π.Σ.,
- η διατήρηση και ανάδειξη των τόπων παραδοσιακής δόμησης και άσκησης παραδοσιακών δραστηριοτήτων,
- η αξιοποίηση των αποτελεσμάτων της πολιτιστικής χαρτογράφησης της Άνδρου για την προστασία της πολιτιστικής ταυτότητας του νησιού και την ανάπτυξη ήπιων μορφών πολιτιστικού και εκπαιδευτικού τουρισμού,
- η διαφύλαξη της χλωρίδας, της πανίδας και των υδατικών πόρων.
Το λειτουργικό και συντηρούμενο δίκτυο πεζοπορικών διαδρομών Andros Routes, συνολικού μήκους περίπου 240 χλμ., συμπεριλαμβανομένης της πιστοποιημένης διαδρομής 100 χλμ. «Andros Route», η οποία διατηρεί από το 2015 την ευρωπαϊκή πιστοποίηση ποιότητας Leading Quality Trails – Best of Europe, αποτελεί σημαντικό τμήμα του ιστορικού δικτύου διαδρομών του νησιού, συνδέοντας οικισμούς, μνημεία, αγροτικά τοπία και περιοχές υψηλής περιβαλλοντικής αξίας.
Επίσης, προτείνουμε τη διατήρηση των όρων δόμησης που έχει θεσπίσει η Ζ.Ο.Ε. Άνδρου, θεωρούμε συμβατό με τη φυσιογνωμία του νησιού το ανώτατο όριο των 100 κλινών ανά τουριστική μονάδα και κρίνουμε απαραίτητο να ορισθούν δείκτες πυκνότητας (κλίνες ανά στρέμμα) και μέγιστου κτιριακού όγκου. Θεωρούμε επίσης ότι μπορεί να εξετασθεί η προσέγγιση μικρών κρουαζιεροπλοίων και η δημιουργία υδατοδρομίων και νέων ελικοδρομίων, υπό την προϋπόθεση τεκμηρίωσης της αναγκαιότητάς τους, της συμβατότητάς τους με τη φέρουσα ικανότητα του νησιού και της μη πρόκλησης ουσιώδους επιβάρυνσης σε ευαίσθητες παράκτιες, οικιστικές ή προστατευόμενες περιοχές.
=========================================================
Οι αρχές του κειμένου αυτού διαμορφώθηκαν από την συνεργασία ομάδας επιστημόνων και επαγγελματιών της Άνδρου με την Επιτροπή Τουριστικής Ανάπτυξης του Δήμου Άνδρου. Επί πλέον λήφθηκαν υπ’ όψιν τα συμπεράσματα από τη διαδικασία διαβούλευσης μέσω ηλεκτρονικού ερωτηματολογίου του Πανεπιστημίου Αιγαίου με τίτλο “Τι ανάπτυξη έχουμε, τι ανάπτυξη θέλουμε;”, που ξεκίνησε στην Άνδρο κατά τη διάρκεια τού συνεδρίου, που είχε οργανώσει η Εταιρεία Ανδρίων Επιστημόνων, το φθινόπωρο του 2025, με θέμα “Βιώσιμη Τουριστική Ανάπτυξη της Άνδρου” και ολοκληρώθηκε τον Ιανουάριο του 2026 κατά τις ημέρες εργασιών της ομάδας.
Αναλυτικότερα για τη συγκρότηση του σημειώματος συνεργάστηκαν και συνέδραμαν (με αλφαβητική σειρά) οι:
- Άννα Γλυνού, Οικονομολόγος – Χρηματοοικονομική αναλύτρια
- Όλγα Καραγιάννη, Οικονομολόγος, PhD Διοίκησης Τουρισμού, Συντονίστρια ΑΜΚΕ “Ερευνητικό Κέντρο Άνδρου” & Andros Routes project
- Χρήστος Κωστής, Αρχιτέκτων Πολεοδόμος (συν/χος)
- Τασούλα Μαμάη, Φυσικός, Μέλος Τοπικού Συμβουλίου Γαυρίου
- Χρήστος Μπαλόγιαννης , Επιχειρηματίας τουρισμού , πρόεδρος της εταιρείας CTN Andros , τουριστικού δικτύου της Άνδρου
- Στέλλα Παντελιά, Αρχιτέκτων-Μηχανικός και Αρχιτέκτων Τοπίου, υπεύθυνη εκπαιδευτικών προγραμμάτων, Δ.Σ. Λέσχης Ανδρίων
- Ελένη Πολίτου, Οικονομολόγος , Εμπειρογνώμονας Τουρισμού, Γενική Γραμματέας της Εταιρείας Ανδρίων Επιστημόνων
- Ελένη Σαλουβάρδου, Αρχιτέκτων-Μηχανικός, Πρόεδρος της Εταιρείας Ανδρίων Επιστημόνων
- Γιάννης Σπιλάνης, Οικονομολόγος-Περιφερειολόγος, Ομότιμος καθηγητής Πανεπιστημίου Αιγαίου
- Γιώργος Τσεκούρας, Χωροτάκτης – Μηχ/κός Περιφερειακής Ανάπτυξης (M.Sc), ENVIPLAN – Γ. Θ. Τσεκούρας & Συνεργάτες, Μελετητής νησιωτικο χώρου και ειδικότερα Νοτίου Αιγαίου
- Χριστίνα Τσούτσου, Μηχ/κός – M.Sc Πολεοδόμος – Χωροτάκτης, ENVIPLAN – Γ. Θ. Τσεκούρας & Συνεργάτες, Μελετήτρια νησιωτικού χώρου και ειδικότερα Νοτίου Αιγαίου
Το κείμενο, μετά τη σύμφωνη γνώμη τού Διοικητικού Συμβουλίου της Εταιρείας Ανδρίων Επιστημόνων, στάλθηκε στα μέλη της ΕΤ.ΑΝ.ΕΠ και εμπλουτίστηκε από τις παρατηρήσεις και συμπληρώσεις, που εκφράστηκαν. Στην τελική διαμόρφωσή του ήταν σημαντική η συμβολή της Μαρίας Κυριαζή, δικηγόρου παρ’ Αρείω Πάγω, μέλους τής ΕΤ.ΑΝ.ΕΠ.