ΜΗΝΑΣ ΕΛ ΓΚΡΕΚΟ: Αναφορά στον Δομήνικο από την Κρήτη της Δανάης από την Άνδρο…

«Η Κοίμηση της Θεοτόκου», Παναγία των Ψαριανών, Ερμούπολη Σύρος

Ο Οκτώβριος θεωρείται διεθνώς ο μήνας του Ελ Γκρέκο. Δεν πρόκειται για μια τυπική «επέτειο», αλλά για μια διεθνή πολιτιστική παράδοση που έχει καθιερωθεί επειδή ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (El Greco) γεννήθηκε την 1η Οκτωβρίου 1541 στο Ηράκλειο Κρήτης. Μουσεία, ιδρύματα και πολιτιστικοί φορείς συχνά αφιερώνουν εκδηλώσεις, άρθρα και αφιερώματα στον El Greco μέσα στον Οκτώβριο, αξιοποιώντας την επέτειο της γέννησής του. Με αφορμή τα παραπάνω ο Νίκος Χρυσόγελος, πρώην Ευρωβουλευτής των Πρασίνων και νυν αντιδήμαρχος Αθηναίων έστειλε ένα κείμενο καρδιάς με τις ευχές του για την φίλη του Δανάη Μπασαντή παρουσιάζοντας με έναν πρωτότυπο και ιδιαίτερα προσωπικό τρόπο το βιβλίο της “Ο Δομήνικος από την Κρήτη”, θέλοντας συνάμα να τιμήσει και τον Μήνα του Ελ Γκρέκο… ΕΝ ΑΝΔΡΩ

ΑΝΤΙΚΡΥ ΑΠΟ ΤΟ ΛΙΜΑΝΙ

Του ΝΙΚΟΥ ΧΡΥΣΟΓΕΛΟΥ

Αντίκρυ στο λιμάνι του Ηρακλείου της Κρήτης, ένα απόγευμα ο παππούς Θεόφιλος, ξεφυλλίζοντας ένα βιβλίο, δείχνει στον δεκάχρονο Σήφη, μια παλιά εικόνα, την «Προσκύνηση των Μάγων». Παππούς και εγγονός βουτάνε στο πολύχρωμο και γεμάτο συμβολισμούς σύμπαν της εικόνας, ξεκινώντας ένα ταξίδι γνωριμίας με τον δημιουργό της, τον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο, τον επονομαζόμενο Ελ Γκρέκο”.

Αλήθεια, σε αυτές τις εποχές με τις  φουρτούνες και την καταχνιά, ποιος δεν θα ήθελε ένα ωραίο ταξίδι στην Κρήτη του Δομήνικου; Μιλάμε για τον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο, φυσικά. Και για τη ζωή του στην Κρήτη μέχρι τα 27, μια περίοδο της ζωής του όχι ιδιαίτερα γνωστή. Είναι όμως και ένα ταξίδι από την Κρήτη μέχρι την Ιταλία και μετά στο Τολέδο, με παρόντα τον «Ελ Γκρέκο». Αυτόν που όπως έγραψε ο Νίκος Καζαντζάκης στο βιβλίο του «Αναφορά στο Γκρέκο», στέλνει ένα μήνυμα ανεξίτηλο μέσα στο χρόνο: «Φτάσε όπου δεν μπορείς»!

Αυτό το ενδιαφέρον ονειρικό ταξίδι το ωφείλουμε σε μια νέα κοπέλα, την Δανάη Μπασαντή. Την Δανάη Μπασαντή την είχα γνωρίσει πριν εκδόσει το βιβλίο της. Αλλά είχα τη χαρά να πάρω το βιβλίο αυτό στα χέρια μου – με ιδιόχειρη αφιέρωση βεβαίως, βεβαίως – στην διάρκεια της Έκθεσης Βιβλίου στο Πεδίον του Άρεως, πίσω στο μακρινό 2023.

Η Δανάη Μπασαντή είναι μια αγωνίστρια της ζωής. Γεννήθηκε στην Αθήνα και τελείωσε το σχολείο στη Ραφήνα, αλλά περνάει κάποιο χρόνο και στην Άνδρο. Είναι από τους ανθρώπους που ξέρουν τι θέλουν να κάνουν στο ταξίδι της ζωή τους, όσες φουρτούνες και αν συναντάνε στο ταξίδι αυτό. Επέλεξε να σπουδάσει Αρχαιολογία με εμβάθυνση στην Ιστορία της Τέχνης στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών λόγω της αγάπης της προς την Τέχνη και την Ιστορία.

Και άρχισε να “μπαίνει” στα νεανικά χρόνια του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου στην πόλη του Χάνδακα, το σημερινό Ηράκλειο της Κρήτης, μέσα από δυο διαφορετικής ηλικίας “ήρωες”, ένα παππού και ένα παιδί, τον παππού Θεόφιλο και τον εγγονό του Σήφη. Είναι ένα παραμύθι για παιδιά και ενήλικες που λέει την αλήθεια, όχι παραμύθια! 

Ο παππούς ξετυλίγει το κουβάρι της ζωής του Δομήνικου στον εγγονό του, Σήφη, με την τέχνη και την αγάπη ενός αληθινού παραμυθά που όλοι μας έχουμε λατρέψει στα παιδικά μας χρόνια (και όχι μόνο τότε). Είναι μια ενδιαφέρουσα γραφή, να μιλάς για πολύ σοβαρά θέματα μέσα από την αφήγηση ενός παραμυθιού.

Η Δανάη δεν είχε φανταστεί το 2015, όταν ξεκίνησε την έρευνά της για την πτυχιακή της για την εργασία στη σχολή της με θέμα “Κρητική Σχολή Ζωγραφικής”, ότι αυτή η εργασία θα αποκτούσε αργότερα τη μορφή ενός παραμυθιού που μας ταξιδεύει στο σύμπαν του ζωγράφου. Ήταν η καραντίνα στην διάρκεια της πανδημίας COVID-19 που γέννησε την ιδέα αυτού του ταξιδιού. Και μέσα σε αυτό το κλίμα “απομόνωσης” το φως πέφτει σε μια βυζαντινή εικόνα από τα πρώτα έργα του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου στην Κρήτη με θέμα την «Προσκύνηση των μάγων».  Είναι η πόρτα που ανοίγει για να περάσουμε στην ιστορία της Κρήτης και την τέχνη της εποχής.

Μπαίνουμε στο πλοίο της φαντασίας και ταξιδεύουμε πίσω στο χρόνο, στον βενετοκρατούμενο Χάνδακα. Βρισκόμαστε στο 1541, όταν γεννήθηκε ο Δομήνικος, ο δευτερότοκος γιος του Γεώργιου Θεοτοκόπουλου, ενός ευκατάστατου φοροεισπράκτορα. Είναι ο Δομήνικος που θα γίνει παγκοσμίως γνωστός ως «Ελ Γκρέκο» («Ο Έλληνας»). Περπατάμε στους δρόμους του Χάνδακα ανάμεσα στα επιβλητικά τείχη της πόλης, ακολουθώντας τα ίχνη του νεαρού Δομήνικου στον κόσμο της τέχνης, μέσα από τη γραφή της Δανάης.

Ο παππούς Θεόφιλος και ο εγγονός Σήφης ακολουθούν με διαλεκτικό τρόπο τους σταθμούς του Δομήνικου στη μόρφωση και στην καλλιτεχνική του διαδρομή στο Κρητικό Εργαστήριο. Γνωρίζουμε έτσι και εμείς επιφανείς ζωγράφους της Κρητικής Σχολής, όπως ο Γεώργιος Κλόντζας και ο Μιχαήλ  Δαμασκηνός, που εκπαιδεύουν τον Δομήνικο.

Στην Κρητική Σχολή και στο καλλιτεχνικό της ύφος που αναπτύχθηκε στην Κρήτη, που βρίσκονταν υπό την κατοχή των Βενετών, ο Δομήνικος εξοικειώνεται με δύο ζωγραφικές “σχολές”, της Βυζαντινής και της Δυτικής / Αναγεννησιακής Τέχνης. Ενώ ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος έγινε γνωστός από τα έργα που δημιούργησε στη Δύση με το ιδιαίτερο και συγκλονιστικό προσωπικό του ύφος, αυτό βασίστηκε στη μαθητεία του στον ανατολικό τρόπο εικονογράφησης, στην Κρήτη. 

«Η Προσκύνηση των μάγων», Μουσείο Μπενάκη, Αθήνα

Η Δανάη αναδεικνύει από τα σημαντικά έργα του Θεοτοκόπουλου αυτά που ανήκουν στην Κρητική Σχολή Ζωγραφικής: 

● «Η Προσκύνηση των μάγων» εκτίθεται στο Μουσείο Μπενάκη στην Αθήνα, 

● Η εικόνα της «Κοίμησης της Θεοτόκου» βρίσκεται στην Παναγία των Ψαριανών, στην Ερμούπολη της Σύρου. Ανακαλύφθηκε πριν μερικά χρόνια 

Όπως λέει η ίδια η Δανάη, “Το βιβλίο «Ο Δομήνικος από την Κρήτη» γράφτηκε με πολύ μεράκι και αγάπη για την Τέχνη, την Αρχαιολογία και την Ιστορία, θέλοντας να φέρω μικρούς και μεγάλους κοντά στην ελληνική τέχνη. Για μένα άλλωστε η τέχνη ήταν πάντοτε καταφύγιο. Ενας κόσμος ασφάλειας αλλά και απελευθέρωσης, όπου δραπέτευα από τα προβλήματα μου και πετούσα μακριά από κάθε τι δυσάρεστο και επώδυνο… Ισως η δυναμική και το θάρρος του Κρητικού καλλιτέχνη να εμπνεύσουν κι άλλους όπως κι εμένα, πλημυρίζοντάς τους με αγάπη για την τέχνη και θάρρος για την ζωή”.

Στους ήρωες αυτού του παραμυθιού έδωσε μορφή και χρώμα η εικονογράφος Κατερίνα Ζάκκα (γνωστή ως ΙΤΖΙ), τελειόφοιτος της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών της Αθήνας.

Την έκδοση προλογίζει η Αθηνά Σχινά, έγκριτη τεχνοκριτικός και καθηγήτρια Ιστορίας της Τέχνης του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.

ΥΓ. Εύχομαι αυτό το θάρρος για τη ζωή να δώσει δύναμη στη Δανάη και για το ταξίδι που συνεχίζεται. Η Δανάη πρέπει να είναι μαζί μας και να διηγηθεί κι άλλα παραμύθια με τον παππού Θεόφιλο, με τον εγγονό Σήφη και για το νεαρό Δομήνικο, που κατέκτησε την Αναγγένηση κι έφτασε να επανακατακτήσει και τον 20ο αιώνα. Ν.Χ.

■ Η Δανάη Α. Μπασαντή γεννήθηκε στην Αθήνα το 1993. Σπούδασε Αρχαιολογία, με ειδίκευση στην Ιστορία της Τέχνης στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ. Εχει δημοσιεύσεις στο λογοτεχνικό περιοδικό «(δε)κατά», συμμετείχε στο βιβλίο «Ανδρος 200 χρόνια» (2021 Εκδ. Νέα Διάσταση – Εν Ανδρω) και σε λεύκωμα της Ζωής Τηγανούρια «Η Μέρα του Ξεριζωμού» (2022). Είναι στη συντακτική ομάδα της ιστοσελίδας Frapress και διατηρεί δικό της blog το skepsuto.blogspot.gr. Συνεργάζεται ως επίτιμο μέλος με το Λύκειο Ελληνίδων παράρτημα Ραφήνας και ως εθελόντρια και ερμηνεύτρια με το Ελληνικό Παιδικό Μουσείο.