Του Δημήτρη Σταυρόπουλου
Τα Εμπειρικαίϊκα της Ρίβας όπως ήταν πριν τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο. Εκεί σήμερα υπάρχει η πλατεία του Αφανή Ναύτη
Κυρίαρχο θέμα πολιτικής διεκδίκησης από την κυβέρνηση, αλλά και συζήτησης από την κοινωνία αυτές τις μέρες, είναι οι λεγόμενες «πολεμικές αποζημιώσεις» από τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Δηλαδή, την υποχρέωση της Γερμανίας να αποκαταστήσει υλικά την χώρα και τους πολίτες για τις βαρβαρότητες, τους θανάτους, τις καταστροφές και τον πόνο που προκάλεσε κατά την διάρκεια του πολέμου και κατά την περίοδο της Κατοχής.
Ηθικά η Γερμανία δεν πρόκειται να «αποκατασταθεί» στην συνείδηση των λαών για την απίστευτη αιματοχυσία του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, άλλα είναι αδιανόητο σήμερα, 70 χρόνια μετά να μην εχει εκπληρώσει τις υποχρεώσεις της που απορρέουν από το Διεθνές Δίκαιο. Στα υπουργεία Εξωτερικών και Εθνικής Άμυνας, υπάρχουν στοιχεία και ντοκουμέντα για τα εγκλήματα των Ναζί στην Ελλάδα από το 1941 μέχρι το 1944. Αδιάψευστοι μάρτυρες σφαγών, εμπρησμών, εκτελέσεων και βανδαλισμών σε μνημεία και αρχαιολογικούς χώρους.
Στον ογκώδη φάκελο, κάποιες σελίδες αναφέρονται και στην Άνδρο. Ο γερμανικός στρατός Κατοχής, άφησε στο νησί ορατά τα σημάδια του. Προκάλεσε πόνο και καταστροφή. Βομβάρδισε αρχοντικά, διέλυσε υποδομές και έκανε στάχτη ανθρώπινες ζωές και ένα μέρος της Ιστορίας του τόπου. Οι παλαιοί Ανδριωτες γνωρίζουν και θυμούνται. Κρατούν ακόμα αναμμένα καντήλια στην μνήμη των παιδιών τους, που χαθήκαν στα βάθη των θαλασσών και των ωκεανών μαζί με τα πλοία τους, τα οποία βούλιαξαν από τις τορπίλες του γερμανικού ναυτικού.
Συνολικά βούλιαξαν 56 ανδριώτικα πλοία και χάθηκαν 185 ανδριώτες ναυτικοί στα πελάγη κατά την διάρκεια του πολέμου. Τα ονόματα των πλοίων και των των παλληκαριών και οι συνθήκες που χάθηκαν είναι πλήρως καταγεγραμμένες και τα στοιχεία αποδεικνύουν το ναζιστικό έγκλημα (βιβλίο ΕΥΛΟΓΟΣ ΛΟΓΟΣ - Οι απώλειες της Ανδριακής ναυτιλίας κατά τον ΙΙ Παγκόσμιο Πόλεμο - Παναγιώτης Σπυρόπουλος, σελ. 168, 2012).
Πριν τον πόλεμο, η Ναυτιλία της Άνδρου, ήταν η δεύτερη σε δύναμη μετά τον Πειραιά. Απαριθμούσε 81 νηολογημένα πλοία. Κατά τον πόλεμο χάθηκε το 70%. Το 1945, είχαν μεινει μόνο 21!!!
Από τα δεκάδες πλοία που χάθηκαν αναφέρουμε ενδεικτικά τα «Αμαρυλλίς» «Άννα Βούλγαρη» «Βασίλειος Πολέμης» «Βιολαντω Γουλανδρή» «Γεώργιος Δρακουλης» «Δαμασκηνή» «Δημήτριος Θερμιωτης» «Ζαννης Καμπανης» «Κορθιον» «Κορινθιακός» «Λεωνίδας Βαλμας» «Πανάχραντος» «Σαρωνικός» «Σταμάτιος Εμπειρίκος» «Φραγκουλα Γουλανδρή». Αυτά είναι μερικά από τα δεκάδες ανδριωτικα πλοία που δεν επέστρεψαν ποτέ στην Ελλάδα. Χαθήκαν παρασέρνοντας στον υγρό τους τάφο, καπεταναίους, μηχανικούς, λοστρόμους, ναύτες , θερμαστές, μαγείρους, λαδάδες, βυθίζοντας στο πένθος τη Χώρα, τις Στενιες, τα Λαμυρα, τη Μεσαριά, το Κορθι, τον Πιτροφο, το Μπατσι και το Γαυριο.
Ατέλειωτα εγκλήματα χωρίς τιμωρία…
Τα Εμπειρικαϊϊκα της Πλακούρας όπως ήταν πριν τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο. Σήμερα εκεί υπάρχει το κατεστραμένο Ξενία και δίπλα ένα άδειο οικόπεδο.
Στις 23 Σεπτεμβρίου του 1943, οι Ναζί για να αναγκάσουν την ιταλική φρουρά να παραδοθεί (η Ιταλία είχε ήδη συνθηκολογήσει) βομβάρδισαν ανηλεώς την Χώρα από την θάλασσα. Επίκεντρο του βομβαρδισμού, ήταν τα Εμπειρικαιϊκα της Ρίβας, εκεί που σήμερα βρίσκεται το μνημείο του Αφανή Ναύτη και τα Εμπερικαίϊκα της Πλακούρας εκεί που σήμερα είναι το μισοκατεστραμένο Ξενία. Όλα τα υπέροχα αρχοντικά της οικογένειας Εμπειρίκου, έγιναν συντρίμμια. Τα πιο πολλά κάηκαν μαζί με τους θησαυρούς που περιείχαν, άλλα κατέρρευσαν και όσα έμειναν μισό κατεστραμμένα και κρίθηκαν κατεδαφιστέα. Ένα μεγάλο μέρος της σύγχρονης ιστορίας του νησιού είχε χαθεί.
Η Βιβίκα Εμπειρίκου μπροστά στα κατεστραμμένα Εμπιρικαίϊκα το 1951. Φωτογραφία Ανδρέα Εμπειρίκου.
Όμως διαπράχτηκε από τους Νάζι και ένα μεγαλύτερο έγκλημα εις βάρος της Ιστορίας και του πολιτισμού του τόπου. Μαζί με τα αρχοντικά, λαβώθηκε και το κάστρο.
Το κάστρο της Χώρας της Άνδρου, που κτίστηκε από τον Μαρίνο Δάνδολο λίγο μετά την έλευση των Βενετών, το 1205, ήταν από τα πιο σημαντικά κάστρα του Αιγαίου. Σήμερα, αν και παραμένει από τα πιο σημαντικά αξιοθέατα του νησιού, είναι κι αυτό κατεστραμμένο.
Για δεκαετίες μετά την γερμανική καταστροφή ένα απλό φανάρι ήταν στην θέση του επιβλητικού Τουρλίτη
Η «μαύρη» εκείνη μέρα για την Άνδρο ολοκληρώθηκε και με την καταστροφή του φάρου Τουρλίτη που αποτελούσε έμβλημα του νησιού. Ο φάρος πρωτολειτούργησε την 1η Ιανουαρίου του 1887 και ήταν καταδιοπτρικός Ε' τάξεως με φωτοβολία 11 ν. μίλια. Ήταν πύργος στρογγυλός ύψους 5 μέτρων. Βρισκόταν επάνω στον ομώνυμο βράχο αριστερά των εισερχομένων στο λιμάνι της Άνδρου. Το 1943 καταστράφηκε από βομβαρδισμό των Γερμανών. Το 1950, στα πλαίσια ανασυγκρότησης του φαρικού δικτύου, λειτούργησε ως αυτόματος ασετιλίνης αλλά σε σιδηρόπλεκτο οβελό επάνω στα ερείπια του παλαιού. Ξανακτίστηκε με δαπάνες της οικογένειας Αλέκου Γουλανδρή το 1994 σχεδόν 100 χρόνια από την ανέγερση του.
Ο φάρος μετά την ανακατασκευή του όπως ήταν στο πρωτότυπο με έξοδα της οικογένειας Αλέκου Γουλανδρή το 1994
Εκτός από όλα αυτά, οι Νάζι κατέστρεψαν ναούς, καλλιέργειες έκλεψαν το βιος χωρικών και προξένησαν φθορές και στους φάρους της Φάσας και της Γριάς. Οι Ανδριωτες –όπως και όλοι οι Έλληνες- διεκδικούν την ηθική - κυρίως - αποκατάσταση τους και δευτερευόντως, την όποια υλική. Κυρίως στο όνομα και την μνήμη των παιδιών τους, που δεν επέστρεψαν ποτέ στο νησί από εκείνα τα μακρινά μπάρκα…
