Μαθήματα πολιτικής αριθμητικής ή γιατί το 1+1 δεν κάνει πάντα 2

Του Γ. Βουλγαράκη

LIBERAL – ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ

Υπάρχει μια διαχρονική παγίδα στην πολιτική ανάλυση. Η τάση να προσεγγίζεται η πολιτική με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που επιλύεται μια μαθηματική εξίσωση. Να θεωρείται δηλαδή ότι τα ποσοστά αθροίζονται μηχανικά και ότι οι συμμαχίες λειτουργούν όπως ακριβώς οι αριθμοί. Όμως η πολιτική δεν είναι μαθηματικά. Είναι άνθρωποι. Και όταν εισέρχεται ο ανθρώπινος παράγοντας στην εξίσωση, το 1+1 πολύ συχνά παύει να κάνει 2.

Οι πολίτες δεν λειτουργούν ως αριθμοί που μεταφέρονται από το ένα υπολογιστικό φύλλο σε ένα άλλο. Η ιστορία το αποδεικνύει εμφαντικά και η πολιτική πραγματικότητα, ιδιαίτερα την τελευταία δεκαετία, προσφέρει μερικά από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα.

Περίπτωση πρώτη: Ένα κόμμα αποφασίζει να «διευρυνθεί». Προσελκύει στελέχη από ιδεολογικά όμορους ή και διαφορετικούς πολιτικούς χώρους. Το επιτελείο χαμογελά ικανοποιημένο. Οι αναλυτές μιλούν για «δυναμική». Και κάπου εκεί, σε αυτή την ευφορία της διεύρυνσης, συμβαίνει η πιο επικίνδυνη παρανόηση: η πεποίθηση ότι τα στελέχη φέρνουν μαζί τους τους ψηφοφόρους τους, σαν να τους μεταφέρουν σε βαλίτσα.

Μόνο που ο ψηφοφόρος δεν είναι περιουσία κανενός. Δεν ανήκει στο στέλεχος που ψήφιζε, ούτε ασφαλώς στο κόμμα που είχε επιλέξει . Όταν το στέλεχος προσχωρήσει σε άλλο σχηματισμό δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι, ο ψηφοφόρος θα ακολουθήσει αυτόματα. Πολύ συχνά μάλιστα νιώθει προδομένος από το ίδιο το στέλεχος που αποχώρησε.

Η δεύτερη περίπτωση είναι ακόμα πιο συνηθισμένη: δύο ή τρία κόμματα αποφασίζουν να συνενωθούν προεκλογικά και να παρουσιαστούν ως ενιαία δύναμη. Η λογική είναι θεωρητικά ακλόνητη . Το κόμμα Α έχει 12%, το Β έχει 8%, άρα μαζί θα φτάσουν – ή έστω θα πλησιάσουν – το 20%. Τι πιο απλό;

Η πολιτική δεν είναι υπολογιστικό φύλλο

Το Κίνημα Αλλαγής, η συνένωση του ΠΑΣΟΚ με μικρότερες κεντροαριστερές δυνάμεις, πήρε στις εκλογές του 2019 ένα ποσοστό εκπληκτικά χαμηλότερο από το αναμενόμενο άθροισμα των μερών του. Γιατί; Γιατί ένα μέρος των ψηφοφόρων δεν αναγνώρισε στο νέο σχήμα αυτό που αναζητούσε. Η συνένωση, αντί να εκπέμψει ένα μήνυμα δύναμης, αποκάλυψε την αγωνία της πολιτικής επιβίωσης. Και οι ψηφοφόροι το διάβασαν ακριβώς έτσι.

Το ίδιο, με διαφορετικό τρόπο, συνέβη με το ΣΥΡΙΖΑ το 2023. Η επιχειρούμενη «διεύρυνση»  η ενσωμάτωση προσώπων σε διαφορετικούς πολιτικούς χώρους, ακόμα και από τη δεξιά (!) δεν πρόσθεσε ψήφους. Αφαίρεσε. Η παραδοσιακή βάση αισθάνθηκε ότι το κόμμα είχε πάψει να είναι αυτό που εκείνη είχε επιλέξει. Και αποχώρησε.

Εδώ λοιπόν βρίσκεται ίσως η ειδοποιός διαφορά της πολιτικής και της αριθμητικής. Η διεύρυνση, όταν γίνεται χωρίς λογική και αφήγημα δεν αποτυγχάνει απλώς να αθροίσει δυνάμεις. Λειτουργεί αντίστροφα. Πλήττει την εμπιστοσύνη ακόμα και των αρχικών υποστηρικτών. 

Γιατί ο ψηφοφόρος δεν είναι ορθολογικός παίκτης

Η οικονομική θεωρία έχει εδώ και δεκαετίες εγκαταλείψει την ιδέα του «ορθολογικού ατόμου» (rational person) – εκείνου που υπολογίζει, συγκρίνει και τελικά επιλέγει με ψυχρή λογική το μέγιστο όφελός που μπορεί να απολαύσει από τις εναλλακτικές που έχει στη διάθεση του. Η πολιτική επιστήμη, παρά τα στοιχεία, αργεί να ακολουθήσει.

Γιατί αν υπήρχε ορθολογικός ψηφοφόρος, η αριθμητική θα δούλευε. Ο πολίτης θα έβλεπε τη συνένωση δυνάμεων, θα υπολόγιζε την αυξημένη αντιπροσωπευτική ισχύ, και θα ψήφιζε το νέο σχήμα. Θα ακολουθούσε το στέλεχος που εκτιμά στο νέο του κόμμα, αφού η ψήφος για εκείνον παραμένει ψήφος για εκείνον, ανεξαρτήτως «φορέα».

Αλλά ο ψηφοφόρος δεν είναι ορθολογικός παίκτης. Είναι κοινωνικό ον με ανάγκη ταύτισης. Ψηφίζει αυτό που νιώθει ότι είναι – όχι αυτό που λογικά τον συμφέρει. Η ψήφος, ως πράξη , είναι κυρίως έκφραση ταυτότητας. Και αυτό εξηγεί γιατί τόσοι ψηφοφόροι επιμένουν σε κόμματα που «χάνουν», γιατί η αλλαγή ψήφου συνοδεύεται από ψυχολογική φόρτιση αλλά και γιατί η «πολιτική απογοήτευση» είναι τόσο οδυνηρή. 

Ο George Lakoff, Αμερικανός γλωσσολόγος στο έργο του «Don’t Think of an Elephant» (2004), απέδειξε κάτι που φαινομενικά είναι αυτονόητο αλλά συνεχίζει να αγνοείται: οι άνθρωποι ψηφίζουν κατά κανόνα με βάση πλαίσια και αξίες, όχι με βάση πολιτικές προτάσεις. Δεν αξιολογούν πρώτα τα προγράμματα και μετά επιλέγουν. Πρώτα τοποθετούνται συναισθηματικά και μετά βρίσκουν λόγους για να το δικαιολογήσουν.

Αυτό σημαίνει ότι κάθε συνένωση κομμάτων ή διεύρυνση με νέα στελέχη δεν κρίνεται από τη λογική της, αλλά από το συναίσθημα που παράγει. Και το συναίσθημα που συχνά παράγει είναι αρνητικό: σύγχυση, αδυναμία, απώλεια ταυτότητας. Ακριβώς το αντίθετο δηλαδή από αυτό που οραματίζονται τα επιτελεία.

Η πολιτική ταυτότητα είναι από τη φύση της αποκλειστική. Ένας ψηφοφόρος που επιλέγει το κόμμα Α, δεν θα νιώσει άνετα όταν το κόμμα Β προσχωρήσει στο Α. Η διεύρυνση αλλάζει το αντικείμενο της εμπιστοσύνης – και η εμπιστοσύνη, σε αντίθεση με τα ποσοστά, δεν μεταβιβάζεται με αποφάσεις επιτελείων.

Αν όχι αριθμητική, τότε τι;

Αν λοιπόν η πολιτική δεν υπακούει στους ίδιους κανόνες όπως η αριθμητική, τότε με τι λειτουργεί; Η απάντηση είναι μεν απλή αλλά δυσκολότερη από ό,τι θέλουμε να παραδεχτούμε: λειτουργεί με αφηγήματα. Με εμπιστοσύνη. Με την αίσθηση ότι κάποιος καταλαβαίνει – όχι απαραίτητα ότι έχει τη σωστή πολιτική πρόταση, αλλά ότι διαβάζει σωστά την εποχή και την κοινωνία.

Αυτό δεν σημαίνει ότι τα ποσοστά δεν είναι υπολογίσιμα ή ότι η οργάνωση δεν έχει σημασία. Σημαίνει ότι είναι δευτερεύοντα. Κανείς δεν ψήφισε ποτέ ένα κόμμα επειδή ήταν καλά οργανωμένο. Ψήφισε επειδή ένιωσε ότι το κόμμα αυτό, του έλεγε κάτι που τον αφορά. 

Η ειρωνεία είναι ότι τα κόμματα που εμμένουν στην αριθμητική λογική – που σχεδιάζουν συνενώσεις, που «προσθέτουν» στελέχη σαν να προσθέτουν αριθμούς – συχνά αποκαλύπτουν ακριβώς αυτό που δεν θέλουν να αποκαλυφθεί: ότι έχουν χάσει επαφή με την κοινωνία. Ότι δεν ξέρουν πια τι κινεί τους ανθρώπους. Και ότι προσπαθούν να αντικαταστήσουν αυτή την άγνοια με υπολογισμούς.

Η πολιτική, στην πραγματικότητα, δεν ήταν ποτέ αριθμητική. Είναι η τέχνη να κατανοείς κοινωνίες που αλλάζουν, ανθρώπους που αγωνιούν ή ελπίζουν, και εποχές που δεν υπακούν σε καμία εξίσωση. Και να μπεις μπροστά. Να ηγηθείς! 

Όποιος το ξεχνά αυτό, όποιος θεωρεί τους εκλογείς δεδομένους σε κάθε περίπτωση, και όποιος κοιτάζει τα ποσοστά αντί για τους ανθρώπους — θα συνεχίσει να απορεί γιατί το 1+1 αρνείται πεισματικά να κάνει 2.