ΑΝΔΡΟΣ: Το νησί των απαγορεύσεων για τους κατοίκους και των εξαιρέσεων για τις πολυεθνικές

Του ΓΙΑΝΝΗ ΜΑΛΤΑΜΠΕ

π. Επάρχου Άνδρου

Υπάρχουν στιγμές που μια πολιτική επιλογή αποκαλύπτεται όχι από όσα διακηρύσσει, αλλά από τις αντιφάσεις της. Η συζήτηση για το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας φέρνει στην επιφάνεια μια από τις μεγαλύτερες αντιφάσεις της ελληνικής περιβαλλοντικής πολιτικής: από τη μία πλευρά επιβάλλονται αυστηρότατοι περιορισμοί στους κατοίκους των νησιών για την προστασία του τοπίου και των παραδοσιακών οικισμών, ενώ από την άλλη επιτρέπεται η εγκατάσταση βιομηχανικών ενεργειακών υποδομών γιγαντιαίας κλίμακας που μεταβάλλουν ανεπανόρθωτα το ίδιο το τοπίο που υποτίθεται ότι προστατεύεται. Η Άνδρος αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αντίφασης.

Η Εταιρεία Ανδρίων Επιστημόνων, στις πρόσφατες θέσεις της για το υπό διαβούλευση Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο ΑΠΕ, τεκμηριώνει με πληρότητα ότι η Άνδρος δεν είναι απλώς ένα μεγάλο νησί των Κυκλάδων, αλλά ένα εξαιρετικά σύνθετο φυσικό, πολιτιστικό και ιστορικό τοπίο, του οποίου η φέρουσα ικανότητα δεν μπορεί να μετριέται αποκλειστικά με βάση τα τετραγωνικά χιλιόμετρα της έκτασής του.  

Όμως πίσω από τις τεχνικές και νομικές αναλύσεις αναδεικνύεται ένα βαθύτερο πολιτικό ερώτημα:

Για ποιον τελικά σχεδιάζεται η ενεργειακή μετάβαση;

Η άνιση μεταχείριση των κατοίκων

Στην Άνδρο, όπως και σε πολλά άλλα νησιά, οι κάτοικοι που ζουν σε παραδοσιακούς οικισμούς υπόκεινται σε αυστηρούς μορφολογικούς περιορισμούς.

Για να τοποθετήσει ένας πολίτης έναν ηλιακό θερμοσίφωνα, να αλλάξει μια στέγη, να κατασκευάσει ένα μικρό στέγαστρο ή να τοποθετήσει ένα φωτοβολταϊκό στη στέγη του, συχνά απαιτούνται εγκρίσεις, γνωμοδοτήσεις και έλεγχοι αισθητικής ένταξης στο τοπίο.

Η Πολιτεία επικαλείται, ορθώς, την ανάγκη προστασίας της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής και της ιδιαίτερης φυσιογνωμίας των οικισμών.

Όταν όμως εμφανίζονται επενδυτικά σχήματα που σχεδιάζουν ανεμογεννήτριες ύψους δεκάδων μέτρων πάνω στις κορυφογραμμές ή φωτοβολταϊκά πάρκα εκατοντάδων στρεμμάτων σε αγροτικές εκτάσεις, η ίδια ευαισθησία φαίνεται να εξαφανίζεται.

Έτσι δημιουργείται η εύλογη απορία:

Πώς είναι δυνατόν να θεωρείται αισθητική αλλοίωση ένας ηλιακός θερμοσίφωνας σε μια στέγη, αλλά να θεωρείται συμβατή με το τοπίο μια συστοιχία βιομηχανικών ανεμογεννητριών ορατών από ολόκληρο το νησί;

Η Άνδρος δεν είναι «κενός χώρος»

Η λογική που αντιμετωπίζει τα νησιά ως διαθέσιμες εκτάσεις για την εγκατάσταση ενεργειακών έργων αγνοεί την πραγματικότητα. Η Άνδρος διαθέτει ένα από τα σημαντικότερα πλέγματα προστατευόμενων περιοχών του Αιγαίου, με εκτεταμένες περιοχές Natura, καταφύγια άγριας ζωής, σημαντικές περιοχές ορνιθοπανίδας και μοναδικά οικοσυστήματα. Παράλληλα φιλοξενεί αρχαιολογικούς χώρους διεθνούς σημασίας, εκατοντάδες προστατευόμενα μνημεία, δεκάδες παραδοσιακούς οικισμούς και ένα μοναδικό ιστορικό δίκτυο μονοπατιών που αποτελεί τμήμα της πολιτιστικής της ταυτότητας.  

Δεν πρόκειται για έναν ακατοίκητο βράχο. Πρόκειται για ένα ζωντανό πολιτιστικό τοπίο που διαμορφώθηκε μέσα σε αιώνες ανθρώπινης παρουσίας. Η αξία της Άνδρου δεν βρίσκεται μόνο στα μνημεία της ούτε μόνο στη φύση της. Βρίσκεται στη μοναδική σύνθεση αυτών των δύο στοιχείων.  

Η ενεργειακή μετάβαση δεν μπορεί να είναι αποικιοκρατία

Κανείς δεν αμφισβητεί την ανάγκη αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής.

Κανείς δεν αμφισβητεί την ανάγκη παραγωγής καθαρής ενέργειας.

Το ερώτημα είναι ποιος πληρώνει το κόστος και ποιος απολαμβάνει το όφελος.

Οι τοπικές κοινωνίες καλούνται να επωμιστούν τη μόνιμη αλλοίωση του τοπίου τους, τη διάνοιξη νέων δρόμων στα βουνά, τις εκτεταμένες εκσκαφές και την εγκατάσταση βιομηχανικών υποδομών, ενώ η παραγόμενη ενέργεια προορίζεται κυρίως για τα μεγάλα διασυνδεδεμένα δίκτυα και όχι για την ενεργειακή αυτονομία των ίδιων των νησιών. Αυτή ακριβώς η διάσταση της «χωρικής δικαιοσύνης» αναδεικνύεται στις θέσεις της ΕΤΑΝΕΠ.  

Η ενεργειακή μετάβαση κινδυνεύει έτσι να μετατραπεί σε μια νέα μορφή εσωτερικής αποικιοκρατίας, όπου ορισμένες περιοχές θυσιάζονται για να εξυπηρετήσουν ανάγκες που βρίσκονται αλλού.

Ένα διαφορετικό μοντέλο είναι εφικτό

Η Άνδρος δεν λέει «όχι» στις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας.

Αυτό που προτείνεται είναι ένα διαφορετικό μοντέλο.

Ένα μοντέλο που δίνει προτεραιότητα:

• στην αυτοπαραγωγή,
• στις ενεργειακές κοινότητες,
• στα μικρά οικογενειακά φωτοβολταϊκά,
• στις στέγες κατοικιών και επιχειρήσεων,
• στην ενεργειακή αυτάρκεια των τοπικών κοινωνιών.

Αντί για γιγαντιαία έργα που μετατρέπουν ολόκληρα νησιά σε ενεργειακές βιομηχανικές ζώνες, η λογική αυτή επιδιώκει αποκεντρωμένη παραγωγή ενέργειας με σεβασμό στο τοπίο και στην τοπική κοινωνία.  

Το πραγματικό δίλημμα

Το δίλημμα δεν είναι «ανεμογεννήτριες ή κλιματική καταστροφή».

Το πραγματικό δίλημμα είναι αν η πράσινη μετάβαση θα υπηρετήσει τους ανθρώπους και τον τόπο ή αν θα αποτελέσει ένα ακόμη πεδίο συγκέντρωσης οικονομικής ισχύος σε λίγους μεγάλους παίκτες.

Δεν μπορεί να ζητάμε από τον Ανδριώτη να αποδείξει ότι ο ηλιακός θερμοσίφωνας δεν αλλοιώνει το τοπίο και ταυτόχρονα να θεωρούμε αυτονόητη την εγκατάσταση ανεμογεννητριών που δεσπόζουν πάνω από ολόκληρα βουνά.

Δεν μπορεί το κράτος να επικαλείται την προστασία της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής όταν πρόκειται για τον απλό πολίτη και να την ξεχνά όταν πρόκειται για επενδύσεις εκατομμυρίων.

Αν πραγματικά πιστεύουμε στη βιώσιμη ανάπτυξη, τότε η προστασία του τοπίου δεν μπορεί να εφαρμόζεται επιλεκτικά.

Η Άνδρος δεν χρειάζεται να γίνει ένα απέραντο ενεργειακό πάρκο. Χρειάζεται να παραμείνει αυτό που είναι: ένα μοναδικό νησί του Αιγαίου, όπου η φύση, η ιστορία, ο πολιτισμός και η ανθρώπινη παρουσία συνυπάρχουν αρμονικά επί αιώνες. Και αυτή η κληρονομιά αξίζει να παραδοθεί ακέραιη στις επόμενες γενιές.

Η Άνδρος έχει ήδη συμβάλει περισσότερο από όσο της αναλογεί

Υπάρχει μια παράμετρος που απουσιάζει σχεδόν ολοκληρωτικά από τη δημόσια συζήτηση: η Άνδρος δεν είναι ένα νησί που αρνείται να συμμετάσχει στην ενεργειακή μετάβαση.

Αντιθέτως.

Η Άνδρος ήδη φιλοξενεί τρεις μεγάλους αιολικούς σταθμούς παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας και έχει συμβάλει επί σειρά ετών στην παραγωγή «πράσινης» ενέργειας για το εθνικό ηλεκτρικό σύστημα.

Το ερώτημα επομένως δεν είναι αν η Άνδρος πρέπει να συνεισφέρει στην εθνική προσπάθεια.

Το ερώτημα είναι αν υπάρχει κάποιο όριο στη συνεισφορά αυτή.

Διότι η έννοια της δικαιοσύνης προϋποθέτει αναλογικότητα.

Δεν μπορεί ένα νησί με συγκεκριμένη φέρουσα ικανότητα, συγκεκριμένο φυσικό και πολιτιστικό κεφάλαιο και συγκεκριμένο πληθυσμό να αντιμετωπίζεται ως ανεξάντλητος χώρος εγκατάστασης ενεργειακών υποδομών.

Η Άνδρος έχει ήδη αναλάβει ένα βάρος μεγαλύτερο από αυτό που αντιστοιχεί στις δικές της ενεργειακές ανάγκες.

Δεν παράγονται αιολικά πάρκα για να καλύψουν την κατανάλωση των Ανδριωτών.

Παράγονται για να τροφοδοτούν το ευρύτερο εθνικό δίκτυο.

Επομένως η συζήτηση για νέα έργα δεν μπορεί να ξεκινά από το μηδέν, σαν να μην υπάρχει ήδη εγκατεστημένη ισχύς στο νησί.

Οφείλει να λαμβάνει υπόψη τι έχει ήδη προσφέρει η Άνδρος και ποια είναι πλέον τα πραγματικά όρια της φέρουσας ικανότητάς της.

Δύο μέτρα και δύο σταθμά

Εδώ αναδεικνύεται μια δεύτερη αντίφαση.

Σε ορισμένα νησιά του Αιγαίου, λόγω ιδιαίτερων περιβαλλοντικών, αισθητικών ή τουριστικών χαρακτηριστικών, η Πολιτεία εφαρμόζει στην πράξη πολύ αυστηρότερη πολιτική ως προς τη χωροθέτηση μεγάλων ενεργειακών εγκαταστάσεων.

Σε άλλα νησιά, όμως, οι ίδιες ευαισθησίες φαίνεται να υποχωρούν μπροστά στην πίεση μεγάλων επενδυτικών σχεδίων.

Αν το τοπίο είναι εθνικός πλούτος στη Σαντορίνη, στη Μύκονο ή στην Πάτμο, τότε είναι εθνικός πλούτος και στην Άνδρο.

Αν η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς αποτελεί λόγο περιορισμού μεγάλων παρεμβάσεων σε ορισμένες περιοχές, τότε η ίδια αρχή πρέπει να εφαρμόζεται και σε ένα νησί που διαθέτει δεκάδες παραδοσιακούς οικισμούς, εκατοντάδες προστατευόμενα μνημεία, εκτεταμένες περιοχές Natura και ένα μοναδικό δίκτυο ιστορικών μονοπατιών.  

Η πράσινη μετάβαση δεν μπορεί να μετατραπεί σε σύστημα δύο ταχυτήτων: προστασία για τους ισχυρούς προορισμούς και βιομηχανική εκμετάλλευση για τους υπόλοιπους. Η Ελλάδα οφείλει να εφαρμόζει τους ίδιους κανόνες .

Σε πολλά νησιά η προστασία του τοπίου, η τουριστική φυσιογνωμία και η πολιτιστική αξία λειτουργούν στην πράξη ως ισχυρό ανάχωμα απέναντι σε μεγάλης κλίμακας ενεργειακές εγκαταστάσεις. Η ίδια αρχή πρέπει να ισχύσει και για την Άνδρο.