ΣΤΡΟΦΙΛΑΣ: Ένας παγκόσμιος θησαυρός και μια αδιαφορία που κοστίζει στην Άνδρο

Στρόφιλας: η μοναδική διεθνώς αναγνωρισμένη ακρόπολη της προϊστορικής Άνδρου.
Γράφει ο Γιώργος Δράκος
Χημικός MSc
Ένας από τους σημαντικότερους προϊστορικούς οικισμούς της Ελλάδας βρίσκεται στην Άνδρο. Ένας πολιτιστικός θησαυρός με ιστορία περισσότερων από 6.000 ετών, που θα μπορούσε να αποτελέσει διεθνές σημείο αναφοράς και να προσφέρει στο νησί τεράστιες δυνατότητες προβολής και ανάπτυξης. Αντί γι’ αυτό, για χρόνια βρίσκεται δίπλα σε μια χωματερή, ενώ η ανάδειξή του δεν έγινε ποτέ η προτεραιότητα που θα έπρεπε. Η ιστορία του Στρόφιλα θέτει δύσκολα ερωτήματα για τις διαχρονικές ευθύνες της τοπικής αυτοδιοίκησης.
Ας προσπαθήσουμε να αντιληφθούμε τι ακριβώς διαθέτει η Άνδρος, όχι μέσα από μια συνηθισμένη περιγραφή ενός ακόμη αρχαιολογικού χώρου, αλλά μέσα από την πραγματική ιστορικη του σημασία. Πριν από περισσότερα από 6.000 χρόνια, σε αυτό το νησί του Αιγαίου αναπτυσσόταν ένας μεγάλος, οργανωμένος και οχυρωμένος οικισμός. Οι άνθρωποί του κατασκεύαζαν οχυρώσεις, οργάνωναν τον χώρο τους, ανέπτυσσαν συλλογικές δραστηριότητες και είχαν έντονη σχέση με τη θάλασσα. Στους βραχους άφησαν χαραγμένες παραστάσεις πλοίων, ψαριών και ζώων, δημιουργώντας ένα μοναδικό αποτύπωμα της ζωής τους.

Αυτός λοιπόν είναι ο Στρόφιλας, ένας οικισμός της Τελικής Νεολιθικής περιόδου, που χρονολογείται περίπου από το 4500 έως το 3200 π.Χ. Η ανασκαφική έρευνα, εδώ και 30 χρόνια, υπό τη διεύθυνση της αρχαιολόγου Χριστίνας Τελεβάντου, αποκάλυψε έναν εκτεταμένο οικισμό με οχυρωματικά έργα, πύλη, μεγάλα κτίσματα και χώρους λατρείας, ενώ ιδιαίτερη σημασία έχουν και οι βραχογραφίες του. Η αρχαιολογική έρευνα τον χαρακτηρίζει ακμάζοντα πρωτοαστικό ναυτικό οικισμό, με σημαντικόρόλο στο ευρύτερο δίκτυο των προϊστορικών κοινοτήτων του Αιγαίου.
Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι η Άνδρος έχει στα χέρια της ένα μνημείο με διεθνές επιστημονικό και πολιτιστικό ενδιαφέρον. Έναν τόπο που θα μπορούσε να προσελκύει αρχαιολόγους, ερευνητές, πανεπιστήμια, εκπαιδευτικές ομάδες και επισκέπτες από πολλές χώρες. Έναν πολιτιστικό προορισμό που θα έδινε στο νησί μια ταυτότητα πολύ ευρύτερη από εκείνη ενός όμορφου καλοκαιρινού προορισμού.
Θεωρώ ότι εδώ αναδεικνύεται και η μεγάλη χαμένη ευκαιρία για το νησί μας. Φανταστείτε ο Στρόφιλας να είχε αναδειχθεί συστηματικά τα τελευταία χρόνια. Να υπήρχε σωστή περίφραξη, οργανωμένη πρόσβαση, κατάλληλη σήμανση, επιστημονικά τεκμηριωμένη ενημέρωση, σύγχρονες ψηφιακές εφαρμογές και εκπαιδευτικά προγράμματα. Να αποτελούσε τον πυρήνα μιας πολιτιστικής διαδρομής που θα συνέδεε τη νεολιθική ιστορία του με τη Ζαγορά, την Παλαιόπολη και το Αρχαιολογικό Μουσείο της Άνδρου. Να υπήρχαν συνεργασίες με πανεπιστήμια και διεθνή ερευνητικά ιδρύματα, συνέδρια, εκπαιδευτικές επισκέψεις και πολιτιστικές εκδηλώσεις. Και τέλος να είχε φτιαχτεί και ένα κτίριο μουσείου και ένα θεατράκι που προβλεπόταν από την μελέτη που έχει ήδη εκπονηθεί εδώ και δύο δεκαετίες από την αρχαιολογία και ουδέποτε κανείς ενδιαφέρθηκε να προχωρήσει γιατί οι τοπικές σκοπιμότητες γα την λειτουργία εδώ και δεκαετίες της διπλανής χωματερής του νησιού επικράτησαν.
Μια τέτοια στρατηγική φυσικά, δεν θα αφορούσε μόνο τους ανθρώπους που ενδιαφέρονται για την αρχαιολογία. Θα μπορούσε να δημιουργήσει έναν νέο πόλο επισκεψιμότητας, να ενισχύσει την τοπική οικονομία, να προσφέρει λόγους επίσκεψης πέρα από τους μήνες αιχμής και να συνδέσει τον πολιτισμό με την επιχειρηματικότητα, τη φιλοξενία και την εκπαίδευση. Θα έδινε στην Άνδρο τη δυνατότητα να προβληθεί διεθνώς μέσα από κάτι πραγματικά μοναδικό, ένα σημαντικό κεφάλαιο της ανθρώπινης ιστορίας που βρίσκεται στο δικό της έδαφος.
Χωρίς ίχνος υπερβολής, ακόμη και η διερεύνηση μιας μελλοντικής υποψηφιότητας για ένταξη στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO θα μπορούσε να αποτελέσει έναν μακροπρόθεσμο στόχο. Όχι βεβαίως ως μια εύκολη υπόσχεση αλλά ως μια σοβαρή προοπτική που θα απαιτούσε επιστημονική τεκμηρίωση, προστασία, σχέδιο διαχείρισης και σταθερή συνεργασία των αρμόδιων φορέων.
Αντί για όλα αυτά, η ιστορία του Στρόφιλα συνδέθηκε δυστυχώς με μια πραγματικότητα που δύσκολα μπορεί να χωρέσει στη λογική της προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς και σίγουρα αποτελεί μαύρη σελίδα στην ιστορία της Άνδρου.

Στην περιοχή της Σταυροπέδας όμως λειτουργούσε επί δεκαετίες χωματερή μέσα στον αναγνωρισμένο αρχαιολογικό χώρο και σε πολύ μικρή απόσταση από τον νεολιθικό οικισμό, και αυτό αποτελούσε μια κατάσταση που οι αρμόδιοι γνώριζαν και διατηρούσαν. Οι αρχαιολογικές υπηρεσίες είχαν επανειλημμένα ζητήσει τη διακοπή της λειτουργίας της, επισημαίνοντας τις επιπτώσεις στα μνημεία και στο φυσικό περιβάλλον τους. Το 2004, μάλιστα, εκδηλώθηκε μεγάλη πυρκαγιά στον χώρο, η οποία επεκτάθηκε στην ευρύτερη περιοχή και έθεσε σε κίνδυνο τα αρχαιολογικά κατάλοιπα. Το 2010, το Συμβούλιο της Επικρατείας ακύρωσε απόφαση για παράταση λειτουργίας, καταγράφοντας την ανεξέλεγκτη απόθεση απορριμμάτων, τις πυρκαγιές και τα νέφη αιθάλης που προκαλούσαν σοβαρή επιβάρυνση στα αρχαία μνημεία, αλλά και σε όλη την γύρω περιοχή και στα χωριά, καθώς και στην Χώρα. Τον Φεβρουάριο του 2011, μετά από έντονη βροχόπτωση, μεγάλες ποσότητες απορριμμάτων παρασύρθηκαν προς την παράκτια περιοχή και τη θάλασσα. Η εικόνα σκουπιδιών που κατέληξαν στην ακτή, την θάλασσα και τον βυθό της Άνδρου, ταξίδεψε σε όλο τον κόσμο και αποτέλεσε μια ακόμη δραματική συνέπεια της πολυετούς αδιαφορίας στην διαχείρισης της περιοχής.

Αξίζει να σταθούμε όμως σε κάτι ουσιαστικό, καθώς η διαχείριση των απορριμμάτων στην Άνδρο δεν ήταν ευθύνη κάποιου απρόσωπου μηχανισμού αλλά των εμπλεκόμενων φορέων της τοπικής αυτοδιοίκησης που είχαν ρόλο στη διαχείριση του προβλήματος. Η απομάκρυνση των απορριμμάτων από τις πλαγιές του λόφου και η αποκατάσταση του χώρου όπως προβλεπόταν έγινε αρχικά. Και στην πορεία με ευθύνη της τοπικής αυτοδιοίκησης γύρισε πάλι εκεί η χωματερή που κατά διαστήματα καιγεται καταστρέφοντας την περιοχη της κοιλάδας της Χώρας!
Το περίεργο είναι πως οι Ανδριώτες δεν αναρωτούνται πώς είναι δυνατόν ένας αρχαιολογικός χώρος τέτοιας σημασίας να βρέθηκε για δεκαετίες αντιμέτωπος με μια χωματερή και, όταν προέκυψε η δυνατότητα αποκατάστασης, να μην έχει προωθηθεί εγκαίρως το αντίστοιχο έργο για το οποίο υπάρχει μελέτη, χρηματοδότηση και ανάδοχος! Και η ευθύνη της τοπικής αυτοδιοίκησης είναι πλέον σήμερα πολύ μεγάλη καθώς ήδη υπάρχει χωροθέτηση και εγκεκριμένη και χρηματοδοτούμενη μελέτη για την μεταφορά της σε ΧΥΤΥ στην Πλούσκα.

Το έργο αν και έχει υπογραφεί η έναρξη των εργασιών του εδώ και δύο χρόνια δεν έχει ακόμα ξεκινήσει! Και αυτή η ευθύνη της τοπικής αυτοδιοίκησης γίνεται μεγαλύτερη καθώς δεν έχει εκδηλωθεί καμία πιέση ή αναφορά της τοπικής αυτοδιοίκησης προς την κεντρική διοίκηση για την δημιουργία και ανάδειξη ενός ολοκληρωμένου σχεδίου πολιτιστικής ανάπτυξης της περιοχής που έχει δύο σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους που τελούν υπό μελέτης της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας (Στροφιλάς) και του Πανεπιστημίου του Σίδνεϋ (Ζαγορά) . Ο Δήμος Άνδρου έχει τη δυνατότητα και την υποχρέωση να διεκδικεί, να συντονίζει, να προτείνει έργα, να αναζητά χρηματοδοτήσεις και να θέτει την ανάδειξη ενός τόσο σημαντικού μνημείου στις προτεραιότητες του νησιού.

Αυτό που πρέπει να γνωρίζουμε σήμερα είναι:
- Γιατί για τις μελέτες που εκπονήθηκαν για τον Στρόφιλα δεν διεκδικήθηκε ποτέ η χρηματοδότηση τους από την τοπική αυτοδιοίκηση.
- Γιατί από το 2017, που έγινε η πρώτη και τελευταία προβολή του μνημείου σε τοπικό επίπεδο, από τον τότε Έπαρχο, δεν έγινε ούτε μια προσπάθεια αναφοράς ή προβολής του ούτε σε τοπικό. Και γιατί από το 2014 όταν οι ανασκαφές του Στρόφιλα έγιναν πανελλήνιο θέμα από τα πανεπιστήμια και την Ακαδημία, δεν έγινε κάτι για να προβληθεί ο Στρόφιλας σε εθνικό επίπεδο;
- Ποια είναι η σημερινή κατάσταση του αρχαιολογικού χώρου και της περιοχής της παλιάς χωματερής καθώς και αν υπάρχει συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα για την προστασία και την αξιοποίησή του. Δεν αρκεί απλώς να αναφέρεται ο Στρόφιλας σε κάποια τουριστικά έντυπα ή σε μερικές αποσπασματικές παρουσιάσεις της ιστορίας της Άνδρου και φυσικά δεν αρκεί να γνωρίζουμε απλά ότι υπάρχει.

Χρειάζεται να τον προστατεύσουμε, να τον καταστήσουμε επιστημονικά και εκπαιδευτικά προσβάσιμο, να τον εντάξουμε σε μια ευρύτερη πολιτιστική στρατηγική και να τον κάνουμε μέρος της καθημερινής ταυτότητας του νησιού. Η απώλεια δεν είναι μόνο αρχαιολογική, είναι κοινωνική, πολιτιστική και αναπτυξιακή. Ειναι η ευκαιρία που δεν δίνεται στις τοπικές επιχειρήσεις να συνδεθούν με έναν διεθνή πολιτιστικό προορισμό. Είναι οι επισκέπτες που δεν έρχονται, οι συνεργασίες που δεν δημιουργήθηκαν, οι εκπαιδευτικές εμπειρίες που δεν προσφέρθηκαν και η διεθνής προβολή που δεν διεκδικήθηκε. Είναι, τελικά, η αδυναμία να μετατραπεί ένα μοναδικό πλεονέκτημα της Άνδρου σε πραγματική αξία για τους κατοίκους της.
Κλείνοντας θα ήθελα να επισημάνω ότι ο Στρόφιλας ανήκει στην ιστορία της Άνδρου και στην παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά. Οι δημοτικές αρχές κρίνονται και από το τι κάνουν για να προστατεύσουν και να αναδείξουν όσα τους παραδίδονται και η τοπική κοινωνία έχει κάθε δικαίωμα να ζητά απαντήσεις από όσους είχαν και έχουν θεσμική ευθύνη.
Η Άνδρος χρειάζεται συγκεκριμένο σχέδιο, δημόσια ενημέρωση, συνεργασία με τις αρμόδιες αρχαιολογικές υπηρεσίες, εξασφαλισμένη χρηματοδότηση και σαφές χρονοδιάγραμμα ώστε να διεκδικήσει ενεργά την ανάδειξη του Στρόφιλα και να αξιοποιήσει την αξία του.
Ποτε θα κανει ξαστερια, Να γινει το ΧΥΤΥ.
Να καθαρισθη ο Τοπος. Να γινει αυτο που προτεινει ο Αρθρογραφος..
Ισως με εμπνευση του Φωτος του Αστεριου.
Ιδομεν…