Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή και η Ελλάδα

Γράφει ο Δρ. Κωνσταντίνος Π. Μπαλωμένος

Πολιτικός Επιστήμονας – Διεθνολόγος – Καθηγητής στη Σχολή Πολέμου της Αεροπορίας

Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών, Ισραήλ και Ιράν δεν αποτελεί απλώς μια ακόμη περιφερειακή κρίση. Η πιθανή κλιμάκωσή του, σε συνδυασμό με τα ιδεολογικά και θρησκευτικά χαρακτηριστικά που προβάλλει η Τεχεράνη, υποδηλώνει βαθύτερες ανακατατάξεις στο ήδη ασταθές γεωπολιτικό περιβάλλον της περιοχής, με επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία, την ασφάλεια και τους συσχετισμούς ισχύος.

Άξιο ιδιαίτερης προσοχής είναι το γεγονός ότι αρκετές χώρες της Μέσης Ανατολής αλλά και της Ευρώπης, χωρίς να το επιδιώκουν, έχουν ήδη καταστεί μέρος της σύγκρουσης, είτε λόγω της παρουσίας στρατιωτικών βάσεων των ΗΠΑ στην επικράτειά τους, είτε λόγω της εμπλοκής τους σε επιχειρήσεις ασφάλειας και προστασίας της ναυσιπλοΐας, είτε εξαιτίας της γεωπολιτικής τους θέσης.

Επιπλέον, η ένταση σε κρίσιμες ενεργειακές και ναυτιλιακές οδούς όπως τα Στενά του Ορμούζ και η κινητοποίηση στρατιωτικών δυνάμεων στην Ανατολική Μεσόγειο, δείχνουν ότι η σύγκρουση αποκτά ευρύτερα περιφερειακά χαρακτηριστικά.

Παράλληλα, η αξιοποίηση από το Ιράν ένοπλων οργανώσεων-αντιπροσώπων (proxies) όπως η Χεζμπολάχ, ενισχύει το  περιβάλλον ασύμμετρων απειλών, καθιστώντας τον πόλεμο πιο σύνθετο, απρόβλεπτο και πιθανόν μακράς διάρκειας. Θα πρέπει επίσης να επισημανθεί, ότι ο πόλεμος αυτός δεν επηρεάζει μόνο τη σταθερότητα της Μέσης Ανατολής, αλλά και την ενεργειακή ασφάλεια της Ευρώπης και της διεθνούς κοινότητας.

Η ΕΛΛΑΔΑ

Μέσα σε αυτό το ταχέως μεταβαλλόμενο περιβάλλον, η Ελλάδα δεν μπορεί να θεωρεί ότι βρίσκεται εκτός των επιπτώσεων του πολέμου στη Μέση Ανατολή. Η επίθεση με ιρανικά drones στη Βρετανική Βάση στην Κύπρο το επιβεβαιώνει, αναδεικνύοντας ότι η γεωγραφική εγγύτητα και η στρατηγική θέση της χώρας, σε συνδυασμό με τις συμμαχίες της με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, την εντάσσουν στην ευρύτερη περιφερειακή αναταραχή.

Το κρίσιμο ερώτημα, δεν είναι αν η Ελλάδα επηρεάζεται. Αυτό είναι ήδη δεδομένο και δεν περιορίζεται στο ενδεχόμενο άμεσου στρατιωτικού πλήγματος σε κρίσιμες υποδομές, όπως η Βάση της Σούδας.Οι επιπτώσεις του πολέμου εκδηλώνονται ήδη στην οικονομία, την ενέργεια, τη ναυτιλία και την ασφάλεια των θαλάσσιων μεταφορών.

Το πραγματικό ερώτημα για την Ελλάδα, είναι πώς θα διαχειριστεί αυτές τις συνέπειες και ποιες στρατηγικές θα επιλέξει για να προστατεύσει τα εθνικά της συμφέροντα και να ενισχύσει τη θέση της στο ευρύτερο γεωπολιτικό περιβάλλον. Οι επιπτώσεις εκτείνονται από την ασφάλεια και την οικονομία έως τη ναυτιλία και τη διαχείριση περιφερειακών πιέσεων, που επηρεάζουν τόσο την κοινωνική σταθερότητα όσο και τη διεθνή θέση της χώρας.

Σε αυτό το πλαίσιο, η πιθανότητα μικρής κλίμακας επίθεσης ή δολιοφθοράς σε πολιτικές και στρατιωτικές υποδομές δεν μπορεί να αποκλειστεί, αν και παραμένει περιορισμένη λόγω των αυστηρών μέτρων ασφάλειας. Παράλληλα, υφίσταται κίνδυνος τρομοκρατικών ενεργειών ή κυβερνοεπιθέσεων σε κρατικά δίκτυα, ενεργειακές υποδομές, μεταφορές ή στρατιωτικά συστήματα. Τέλος, το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ από το Ιράν έχει άμεσες συνέπειες στο παγκόσμιο εμπόριο και στις θαλάσσιες μεταφορές.

ΑΠΕΙΛΕΣ

Συνεπώς, οι εξελίξεις θα επηρεάσουν τόσο την ελληνική ναυτιλία όσο και συνολικά την οικονομική δραστηριότητα της χώρας:

• Η αστάθεια στην ευρύτερη περιοχή της Μεσογείου αναμένεται να επηρεάσει και τον ελληνικό τουρισμό, ο οποίος αποτελεί βασικό πυλώνα της ελληνικής οικονομίας.

• Παράλληλα, σε περίπτωση περαιτέρω κλιμάκωσης του πολέμου ή αποσταθεροποίησης κρατών της περιοχής, η Ελλάδα ενδέχεται να βρεθεί αντιμέτωπη με αυξημένες μεταναστευτικές ροές, τις οποίες θα κληθεί να διαχειριστεί αποτελεσματικά, ώστε να διατηρηθεί η εσωτερική ασφάλεια.

• Την ίδια στιγμή, μια πιθανή αναδιαμόρφωση των συσχετισμών ισχύος στην Ανατολική Μεσόγειο, σε συνδυασμό με την γεωπολιτική αναβάθμιση της Ελλάδας και τη στρατηγική της σχέση με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, ενδέχεται να προκαλέσει αντιδράσεις από την Τουρκία, προσθέτοντας έναν ακόμη παράγοντα αβεβαιότητας.

ΕΥΚΑΙΡΙΕΣ

Ωστόσο, όπως σε κάθε μεγάλη γεωπολιτική αλλαγή πέρα από κινδύνους αναδύονται και στρατηγικές ευκαιρίες για τα κράτη που προσαρμόζονται έγκαιρα. Υπό αυτό το πρίσμα, ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή ανέδειξε ένα σημαντικό κενό στο ευρωπαϊκό σύστημα ασφάλειας, δημιουργώντας περιθώρια για μια πιο ενεργή και στοχευμένη ελληνική στρατηγική.

Η Ε.Ε. εμφανίζεται για ακόμη μία φορά χωρίς ενιαία στρατηγική απέναντι σε μια μεγάλη διεθνή σύγκρουση. Παρά τις αρχικές επιφυλάξεις και την προσπάθεια πολιτικής απόστασης από τη σύγκρουση, οι τρεις μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις—Ηνωμένο Βασίλειο, Γαλλία και Γερμανία—αναπροσάρμοσαν τις θέσεις τους υπό το βάρος των εξελίξεων και της επέκτασης των απειλών από το Ιράν.

Παράλληλα, η Άγκυρα καταδίκασε τόσο τις επιθέσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ όσο και τα αντίποινα του Ιράν, απαγορεύοντας τη χρήση του εναέριου, χερσαίου και θαλάσσιου χώρου της για επιχειρήσεις εναντίον του.

Το συνδυασμένο αποτέλεσμα αυτών των διαφοροποιημένων στάσεων δημιουργεί ένα παράθυρο στρατηγικής ευκαιρίας για την Ελλάδα, ώστε να αναδείξει τον περιφερειακό της ρόλο και να διαδραματίσει έναν πιο ενεργό ρόλο ως πυλώνας σταθερότητας και ασφάλειας στην Ανατολική Μεσόγειο:

• Στο πλαίσιο αυτό, αξιολογείται ως ιδιαίτερα σημαντική η απόφαση της ελληνικής κυβέρνησης να αποστείλει δύο φρεγάτες του Π.Ν. και τέσσερα αεροσκάφη F16 για την προστασία της Κύπρου, και την αποτροπή πιθανών απειλών κατά στρατιωτικών και κρίσιμων υποδομών του νησιού. Με την κίνηση αυτή, η Ελλάδα εκφράζει έμπρακτα την αλληλεγγύη της προς τον αδελφό Κυπριακό λαό και τη στήριξή της σε έναν βασικό σύμμαχο και εταίρο. Παράλληλα, αναδεικνύει τον ρόλο της ως ουσιαστικού εγγυητή της ασφάλειας της Κυπριακής Δημοκρατίας και στέλνει σαφές μήνυμα αποφασιστικότητας  για την υπεράσπιση των εθνικών συμφερόντων καθώς και των συμμάχων της. Μέσω αυτής της πρωτοβουλίας, η Ελλάδα επιβεβαιώνει ότι διαθέτει βούληση και επιχειρησιακή ικανότητα για να αναλαμβάνει ενεργό ρόλο σε ζητήματα ασφάλειας πέρα από την εθνική της επικράτεια, ενισχύοντας το αποτρεπτικό πλαίσιο στην Ανατολική Μεσόγειο.

• Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή αναδεικνύει επίσης, τη γεωπολιτική σημασία των ελληνικών υποδομών ιδίως των στρατιωτικών εγκαταστάσεων που συνδέονται με το ΝΑΤΟ και τις Ηνωμένες Πολιτείες όπως η Βάση της Σούδας στην Κρήτη.

• Επιπλέον, οι επιπτώσεις στον τομέα της ενέργειας δίνουν στην Ελλάδα την ευκαιρία να αναδειχθεί σε πυλώνα ενεργειακής ασφάλειας και σταθερότητας για τη Δύση και τη Νοτιοανατολική Ευρώπη, ως κρίσιμος ενεργειακός διαμετακομιστικός κόμβος, συμβάλλοντας στην ευρωπαϊκή ενεργειακή αυτονομία.

• Παράλληλα, η αστάθεια στην ευρύτερη περιοχή καθιστά σημαντικές τις περιφερειακές συνεργασίες της Ελλάδας στην Ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή και ενισχύει τη διεθνή της εικόνα ως χώραςπου λειτουργεί με στρατηγική συνέπεια, αξιοπιστία και σταθερότητα σε περιβάλλον αυξημένης αβεβαιότητας.

• Οι ευκαιρίες αυτές απαιτούν σαφές και πολυδιάστατο στρατηγικό σχέδιο, που συνδυάζει ενίσχυση της αποτρεπτικής ισχύος με ενεργή διπλωματική παρουσία και αξιοποίηση των γεωπολιτικών πλεονεκτημάτων της χώρας. Υπό αυτό το πλαίσιο, η πρώτη προτεραιότητα της Ελλάδας είναι η ενίσχυση της εθνικής άμυνας και η προστασία κρίσιμων υποδομών, ιδίως αυτών που συνδέονται με συμμαχικές επιχειρήσεις ή στρατηγικές ενεργειακές και διαμετακομιστικές δραστηριότητες .

• Παράλληλα, η Ελλάδα χρειάζεται να εντείνει τη διπλωματική της δράση σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο, προωθώντας πρωτοβουλίες που ενισχύουν τη σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο και αναδεικνύουν τον ρόλο της ως αξιόπιστου παράγοντα ασφάλειας. Η Ελλάδα πρέπει να αξιοποιήσει την αξιοπιστία της στη Ε.Ε. και το ΝΑΤΟ, προωθώντας πρωτοβουλίες που ενισχύουν τη διπλωματία και τη σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο. Συγκεκριμένα, η χώρα μπορεί να συμβάλει ενεργά στη διαμόρφωση ενός ευρωπαϊκού πλαισίου διαχείρισης της κρίσης, αναλαμβάνοντας ρόλο συντονισμού και πολιτικής πρωτοβουλίας.

• Ταυτόχρονα, η αξιοποίηση περιφερειακών συνεργασιών, η εμβάθυνση των στρατηγικών σχέσεων και η ενδυνάμωση της ενεργειακής και αμυντικής συνεργασίας μπορούν να μετατρέψουν την παρούσα συγκυρία σε περίοδο γεωπολιτικής αναβάθμισης για την Ελλάδα.

• Τέλος, σε αυτή την δύσκολη και ιδιαίτερα επικίνδυνη συγκυρία για τη διεθνή ασφάλεια, είναι κρίσιμο η Ελλάδα να διατηρήσει την εσωτερική της σταθερότητα και να ενισχύσει την εθνική της ανθεκτικότητα. Συγκεκριμένα, η προετοιμασία για την αντιμετώπιση υβριδικών και κάθε μορφής απειλής –σε συνδυασμό με την έγκαιρη ενημέρωση και ψυχολογική προετοιμασία της κοινής γνώμης- αποτελεί βασική  προϋπόθεση για τη διατήρηση της εθνικής ασφάλειας.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

Εν κατακλείδι, για την Ελλάδα, ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή αποτελεί ταυτόχρονα απειλή και ευκαιρία:

• Απειλή, διότι η κλιμάκωση των πολεμικών επιχειρήσεων δημιουργούν αυξημένους κινδύνους για την ασφάλεια, την οικονομία και τη σταθερότητα στην περιοχή.
• Ευκαιρία, διότι για πρώτη φορά μετά από πολλά χρόνια η γεωγραφική θέση της χώρας, οι στρατηγικές της συνεργασίες και η αξιοπιστία της εντός της Δύσης συνθέτουν ένα πλαίσιο που μπορεί να οδηγήσει σε ουσιαστική γεωπολιτική αναβάθμιση.

Υπό το πρίσμα αυτό, αν η Ελλάδα συνεχίσει να κινείται με συνέπεια, στρατηγικό σχεδιασμό και εθνική ενότητα, μπορεί να εξελιχθεί σε βασικό πυλώνα ασφάλειας και σταθερότητας στην Ανατολική Μεσόγειο.

Το κρίσιμο ζητούμενο για την Ελλάδα επομένως, δεν είναι απλώς να παρακολουθεί τις εξελίξεις, αλλά να συμμετέχει ενεργά δίπλα σε αυτούς που τις διαμορφώνουν. Και αυτή ακριβώς είναι η πρόκληση, αλλά και η ιστορική ευκαιρία που καλείται να διαχειριστεί η Ελλάδα.

Να μετατρέψει τη γεωγραφική της θέση, τις συμμαχίες της και την αξιοπιστία της σε πραγματικό στρατηγικό κεφάλαιο, καθιστώντας την χώρα πυλώνα ασφάλειας, σταθερότητας και επιρροής στην Ανατολική Μεσόγειο, ικανή να διαμορφώνει τις εξελίξεις αντί να τις ακολουθεί.