ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΔΡΟ ΣΤΟ BASSANO: Κάθε όνομα μια ιστορία, αλλά και μια διαδρομή στον χώρο και στον χρόνο…

Αφίσα γκραβούρας με την μεσαιωνική γέφυρα Ponte Vecchio του Bassano Veneto…

Γράφει ο ΔΙΑΜΑΝΤΗΣ ΜΠΑΣΑΝΤΗΣ

ΙΧΝΗ ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΣΤΟΝ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΧΡΟΝΟ

Η περιδιάβαση στην ονοματολογία της Άνδρου εκτός από μια έμμεση αναφορά σε διαδρομές χαμένες στον χώρο και στον χρόνο δημιουργεί ερωτήματα και απορίες για ανθρώπους και τόπους, αλλά και εποχές αλλοτινές. Ποιοι άραγε ήταν εκείνοι οι άνθρωποι που ταξίδεψαν μακριά, τυχαία ή σκόπιμα, μετανάστες, στρατιώτες, ναύτες, ή κάτι άλλο; Έφυγαν από τον τόπο τους μπαρκάροντας στα πλοία της Γαληνότατης Δημοκρατίας της Βενετίας κι έφτασαν πριν αιώνες στην Άνδρο;

Παλιές ιστορίες που χαράχτηκαν κάποτε στον χάρτη της Μεσογείου και χάθηκαν μέσα στον χρόνο. Απόμεινε κάποια στιγμή μετέωρο ένα επώνυμο να θυμίζει ένα τοπωνύμιο, που μεταλλάχθηκε κι ενσωματώθηκε, σε άλλες κοινωνίες και εποχές. Κι έρχεται μια μέρα που ο φέρων το επώνυμο σε μια άλλη κοινωνία, σε μια άλλη εθνικότητα, που σκοντάφτει ξαφνιασμένος στην άκρη ενός μίτου. Κι ξετυλίγει μια διαδρομή προς τα πίσω. Φτάνοντας εκεί από όπου ξεκίνησε κάποτε κάποιος μακρινότατος πρόγονος.

Αρχικά σκόνταψα εγώ πάνω στο επώνυμο μου. Ήταν στο Λονδίνο της νιότης μου. Αργότερα ήταν τα παιδιά μου. Άλλες νεότητες σε άλλες χώρες κι άλλες εποχές αυτά. Ώσπου, μια μέρα βρέθηκα διακλαδωμένος στις έλικες ενός αρχέγονου DNA. Κατά 39% ιταλικές ρίζες έγραφε. Κάπου εκεί το ξανασκέφτηκα. Κι είπα να ταξιδέψω αναζητώντας εκείνο το μακρινό τοπωνύμιο, που έγινε επώνυμο. Και συνάμα τις απολήξεις αυτής της παράξενης ελικοειδούς διαδρομής, που πηγαίνει πίσω στον χρόνο. Να διατρέξω αντίστροφα τον δρόμο: από το σήμερα προς το χτες.

Μοιράστηκα την ιδέα με την Μυρτώ, που ζει και εργάζεται επί χρόνια στο Άμστερνταμ. Μετά με τον Οδυσσέα, που σπουδάζει εδώ και μήνες στο Μπρνο. Τους πρότεινα να ταξιδέψουμε μαζί αυτή την διαδρομή για το Bassano Veneto. Τους είπα να συναντηθούμε στο Μέστρε. Κι από εκεί να αναζητήσουμε τοπία, ανθρώπους, ιστορίες. Να περιδιαβούμε μεσαιωνικές διαδρομές που άρχισαν από το Bassano, πέρασαν από την Βενετία κι έφτασαν κάποτε μέχρι την Άνδρο. Εκεί κατέληξαν. Ένα μισοσβησμένο ίχνος αποτυπωμένο στο DNA ανθρώπων και ονομάτων.

Συμφώνησαν. Έφτασα πρώτος ένα πρωινό στο Μέστρε, από Αθήνα και Ρώμη. Το βράδυ έφθασε η  Μυρτώ, από Άμστερνταμ. Και το επόμενο πρωί ήρθε και ο Οδυσσέας, από την Βιέννη. Ξεκινήσαμε όλοι μέσα στο πρωινό. Τα τρένα έφευγαν κατάφορτα τουρίστες από τον σταθμό του Μέστρε για Βενετία. Πήραμε την αντίθετη κατεύθυνση: για Bassano. Μία ώρα αργόσυρτη διαδρομή. Το Bassano ήταν ο τερματικός σταθμός. Στους πρόποδες του όρους Grappa. Ήταν ένα ταξίδι εικόνων, τοπωνυμίων, τοπίων. Αλλά και αναζήτησης διασκορπισμένων στον χρόνο ψηφίδων μιας παλιάς ιστορίας της Άνδρου. Ανάμεσα σε τόσες άλλες. Που όλες μαζί κατέληξαν να συνθέτουν την σημερινή κοινωνία της Άνδρου. Τα 360 χρόνια Ενετοκρατίας άφησαν στο νησί αποτυπώματα, πέρα από κτίσματα, αναφορές, τοπωνύμια, και κάποια άδηλα ίχνη ανθρώπων μέσα στον χρόνο, που κυλά και χάνεται αδιάκοπα, συνθέτοντας και  αποσυνθέτοντας, πρόσωπα, γενιές, κοινωνίες.

ΕΙΚΟΝΕΣ ΜΙΑΣ ΠΟΛΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ

Τα τείχη

Βγαίνοντας από έναν σταθμό του 19ου αιώνα κι ανηφορίζοντας έφτασα στα τείχη. Έχω δει τόσα τείχη στη ζωή μου, σε δεκάδες μεσαιωνικές πόλεις στην Ελλάδα, στην Ευρώπη, στην Ασία. Όλα από πέτρες ή από τούβλα. Άλλα γυμνά, άλλα σοβατισμένα. Όμως, τείχη από βότσαλα ποταμού πρώτη φορά είδα, στο Bassano!

Οι τρεις πλατείες και η “λαϊκή”…

Η πρώτη γνωριμίας με την μικρή μεσαιωνική ιταλική πόλη ξεκίνησε με περπάτημα μέσα από μεσαιωνικά δρομάκια και τις τρεις συνεχόμενες παραλληλόγραμμες πλατείες. Την πλατεία Garibaldi (Γαριμπάλντι) όπου είναι και η εκκλησία του Αγίου Φραγκίσκου, του 13^ου αιώνα. Την πρώτη φορά που πήγαμε η πλατεία ήταν άδεια. Μόνο μερικοί επισκέπτες. Την δεύτερη ήταν Σάββατο κι είχε «λαϊκή». Ένα χαρούμενο πανηγύρι: ανθρώπων, χρωμάτων, μουσικών, αγορών.

Η δεύτερη ήταν η πλατεία Liberta (Ελευθερίας), όπου είναι και το ξεχωριστό δημαρχείο, αλλά και η νεοκλασικού ρυθμού εκκλησία του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή, του 14^ου αιώνα. Και η τρίτη η πλατεία Ponte Vecchio, που οδηγούσε μέσα από ένα δρομάκι στην περίφημη και ιστορική ομώνυμη γέφυρα της μικρής πόλης.

Το δημαρχείο

Μια ξεχωριστή αναφορά για το περίτεχνο δημαρχείο της πόλης. Διαβάζω στον οδηγό: κτίστηκε το 1405. Είναι από τα αρχαιότερα σωζόμενα δημόσια κτίρια της πόλης. Ήταν όταν το Bassano εντάχθηκε στη «Γαληνοτάτη Δημοκρατία» της Βενετίας. Εξ ου και το μεσαιωνικό βενετσιάνικο στιλ του. Αναφέρεται ως χώρος συνελεύσεων, ανακοινώσεων, εμπορικών δραστηριοτήτων.

Το δημαρχείο δεν χρειάζεται να το ξέρεις. Με το που το βλέπεις καταλαβαίνεις αμέσως πως είναι δημαρχείο. Με εντυπωσίασε πως το κατάλαβε με την πρώτη και ο Οδυσσέας. Ρώτησα πως το κατάλαβε. Και η απάντηση: «με δεν βλέπεις τις μεσαιωνικές καμάρες και το υπέροχο ρολόι, που κυριαρχεί στην πρόσοψη. Και  το καμπαναριό στην κορυφή. Ποιο άλλο κτίριο θα είχε ένα τόσο μεγάλο και εντυπωσιακό ρολόι στην πρόσοψη και καμπαναριό στην κορυφή;»

Ο Ναπολέων και η μάχη του Μπασάνο…

Μια πινακίδα σε ένα παλιό μεγαλοπρεπές κτίριο σε ένα δρομάκι πληροφορεί πως ο Ναπολέων Βοναπάρτης βρέθηκε στο Bassano το 1796. Κατά την διάρκεια της ιταλικής εκστρατείας του καταδιώκοντας τον αυστριακό στρατό. Εκεί έγινε και η μάχη του Μπασάνο στις 8 Σεπτεμβρίου 1796. Το Bassano, διαβάζω στον οδηγό, υπήρξε στρατηγικό σημείο γιατί ελέγχει την κοιλάδας του Brenta και την πορεία προς την ιστορική Πάντοβα.

Η γέφυρα Ponte degli Alpini

Ένα κατηφορικό δρομάκι και φτάνουμε στην γέφυρα Ponte Vecchio (Παλιά Γέφυρα). Έτσι, ονομαζόταν παλαιότερα. Το 1948 την είπαν Ponte degli Alpini, (Γέφυρα των Αλπινιστών). Γιατί την ανακατασκεύασαν οι Αλπινιστές μετά τις καταστροφές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Η γέφυρα είναι  έργο ενός από τους σημαντικότερους αρχιτέκτονες της Αναγέννησης, του Αντρέα Παλλάντιο (Andrea Palladio), Ο Παλλάντιο ανέλαβε την ανακατασκευή της το 1567.  Στο ίδιο σημείο υπήρχε από το 1209 ξύλινη γέφυρα. Μετά την καταστροφή της από μια μεγάλη πλημμύρα το 1567, ο Παλλάντιο σχεδίασε τη νέα ξύλινη γέφυρα, η οποία ολοκληρώθηκε το 1569. Έκτοτε, γράφει ο οδηγός,  καταστράφηκε πολλές φορές (πλημμύρες, φωτιά, πόλεμοι) αλλά πάντα ξαναχτιζόταν με βάση το παλλαντιανό σχέδιο.

Η γέφυρα έγινε σύμβολο τον 20^ο αιώνα και στους δύο Παγκοσμίους Πολέμους. Κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο γιατί από εκεί περνούσαν οι Ιταλοί στρατιώτες πηγαίνοντας προς το μέτωπο του Monte Grappa. Το τραγούδι “Sul Ponte di Bassano”, το τραγουδούσαν οι Alpini και μιλά για το φιλί που δίνουν σε μια κοπέλα πριν φύγουν για την μεγάλη μάχη. Όπως, κατ’ αντιστοιχία έγραψε έγραψε κάποτε ο Νίκος Γκάτσος και μελοποίησε ο Μάνος Χατζιδάκις: “στρατιώτη, αν θες τη μάχη να κερδίσεις/ μια κοπελίτσα κοίτα ν’ αγαπήσεις”. Και τέλος και κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο η γέφυρα υπέστη καταστροφές. Την ανοικοδόμησαν το 1948 οι αλπινιστές και για τον λόγο αυτόν ονομάστηκε έκτοτε “των αλπινιστών”.

Το αποστακτήριο Nardini

Στην είσοδο της γέφυρας υπάρχει το Nardini, το ιστορικότερο αποστακτήριο Γκράπας της Ιταλίας. Ιδρύθηκε το 1779 από τον Bortolo Nardini. Διαβάζουμε: «μέχρι το 1779 οι αποσταγματοποιοί γκράπας της Ιταλίας ταξίδευαν με κινητά καζάνια κι έφτιαχναν γκράπα. Ο Nardini ήταν ο πρώτος που εγκατέστησε σταθερό αποστακτήριο, αλλάζοντας οριστικά την παραγωγή της Γκράπας».

Ο Ναρντίνι κατάλαβε τη στρατηγική θέση της πόλης, που ήταν κόμβος προς την Βενετία και την Πάντοβα, είχε νερό απαραίτητο για την απόσταξη από τον ποταμό Brenta και είχε και εμπορική κίνηση λόγω της γέφυρας απ¨ όπου περνούσαν οι ταξιδιώτες. Έτσι αποφάσισε να εγκατασταθεί μόνιμα εκεί.

Η ετικέτα του αποστακτηρίου του σχεδιάστηκε το 1779 στο ιστορικό τυπογραφείο Remondini, το οποίο κυριαρχούσε για δύο αιώνες στην πόλη. Η ίδια ετικέτα παραμένει ίδια μέχρι σήμερα. Ο εγγονός του Nardini, το 1860, εισήγαγε την απόσταξη με ατμό, βελτιώνοντας θεαματικά την ποιότητα. Η ιστορική Grapperia στην άκρη της γέφυρας είναι διατηρημένη στην αρχική της μορφή και ανήκει στα ονομαζόμενα «Ιστορικά Μέρη της Ιταλίας».

Η προσθήκη «del Grappa»

Το Bassano μετονομάστηκε Bassano del Grappa το 1928. Μέχρι τότε ήταν γνωστό ως Bassano Veneto. To del Grappa προστέθηκε για γεωγραφικούς λόγους, καθώς η πόλη βρίσκεται στους πρόποδες του Monte Grappa. Αλλά και για ιστορικούς λόγους, καθώς κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο έγιναν στο βουνό μεγάλες μάχες με βαριές απώλειες για τους Ιταλούς. Η προσθήκη λοιπόν της πόλης του del Grappa ήταν φόρος τιμής στους Ιταλούς στρατιώτες που έπεσαν στις μάχες του όρους Grappa. Παρεμπιπτόντως αυτή η ονομασία προσδίδει και μια ταύτιση του ονόματος της μικρής πόλης και με το ποτό grappa, της περιοχής…