ΑΝΑΠΤΥΞΗ Ή ΕΞΥΠΗΡΕΤΗΣΗ: Γιατί η Άνδρος χάνει πληθυσμό;
Του Κυριάκου Αθ. Θωμά
Οικονομολόγος – π. Δήμαρχος, π. Πρόεδρος ΔΣ Άνδρου
Τα τελευταία χρόνια μιλάμε συχνά για ανάπτυξη, σπανιότερα όμως για το περιεχόμενό της. Τι είδους ανάπτυξη είναι αυτή που μετριέται σε αφίξεις και οικοδομική δραστηριότητα, αλλά δεν μεταφράζεται σε σταθερότητα, προοπτική και μόνιμη εγκατάσταση ανθρώπων;
Σε πρόσφατη μελέτη του Ελληνικού Παρατηρητηρίου του London School of Economics (LSE) τίθεται ένα κρίσιμο ερώτημα: πρόκειται για πραγματική ανάπτυξη ή για μια οικονομία εξυπηρέτησης χαμηλών προσδοκιών; Σύμφωνα με τη μελέτη, η μεταμνημονιακή Ελλάδα εγκλωβίστηκε σε ένα μοντέλο χαμηλής παραγωγικότητας, βασισμένο κυρίως στον τουρισμό και τις υπηρεσίες, με συμπίεση μισθών και επισφαλή εργασία, ιδιαίτερα για τους νέους.
Αυτή η ανάλυση αφορά και την Άνδρο. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και ο αγροτικός τομέας, ο οποίος, παρά τις δυσκολίες, παραμένει ζωντανός, ιδιαίτερα μέσω της κτηνοτροφίας και της παραγωγής και τυποποίησης τοπικών προϊόντων, όπως τυριά, λουκάνικα και ρακή. Η ουσιαστική στήριξή του, με σύγχρονες υποδομές, νέες τεχνολογίες, πιστοποίηση ποιότητας και σύνδεση με την τοπική αγορά και τον τουρισμό, μπορεί να προσφέρει σταθερό εισόδημα και να συμβάλει σε ένα πιο ανθεκτικό και παραγωγικό μοντέλο ανάπτυξης.
Στην τοπική οικονομία, ο τουρισμός και η οικοδομή αποτελούν σημαντικούς πυλώνες απασχόλησης. Το ζήτημα, όμως, δεν είναι η ύπαρξή τους, αλλά ο ρόλος τους μέσα σε ένα συνολικό αναπτυξιακό σχέδιο. Η οικοδομή, όταν υπηρετεί τη μόνιμη κατοικία, τις υποδομές και τη διατήρηση της φυσιογνωμίας του νησιού, είναι εργαλείο ανάπτυξης. Όταν όμως λειτουργεί άναρχα και αποκλειστικά ως μηχανισμός τουριστικής εκμετάλλευσης και βραχυχρόνιας μίσθωσης, αυξάνει τις τιμές γης και ενοικίων και πιέζει την κοινωνική συνοχή.
Το ίδιο ισχύει και για τον τουρισμό.
Η Άνδρος θέλει τουρισμό. Το ερώτημα είναι τι τουρισμό; Η ανάπτυξη δεν μπορεί να μετριέται μόνο σε αφίξεις. Το νησί οφείλει να στοχεύσει σε έναν τουρισμό ποιότητας, που αφήνει ουσιαστικό οικονομικό αποτύπωμα, σέβεται το περιβάλλον και την κλίμακα του τόπου, συνδέεται με την τοπική παραγωγή, τον πολιτισμό, τα μονοπάτια, τον θρησκευτικό τουρισμό και τη γαστρονομία και δημιουργεί σταθερές και αξιοπρεπείς θέσεις εργασίας.
Η μη παραγωγική ή άναρχη ανάπτυξη οδηγεί σταδιακά σε απο-ανάπτυξη. Η ανεξέλεγκτη τουριστική πίεση, χωρίς επαρκείς υποδομές και ποιότητα υπηρεσιών, υποβαθμίζει την εμπειρία του επισκέπτη και τελικά μειώνει τη ζήτηση και τη φήμη του προορισμού.
Η αποτυχία του σημερινού μοντέλου αποτυπώνεται καθαρά στο δημογραφικό. Την ώρα που πολλά νησιά στις Κυκλάδες αυξάνουν τον πληθυσμό τους, όπως πχ η γειτονική μας Τήνος, η Άνδρος ακολουθεί αντίθετη πορεία. Κύρια αιτία είναι το γεγονός ότι η ανάπτυξη δεν μεταφράζεται σε μόνιμη προοπτική. Η μικρή διάρκεια της τουριστικής περιόδου, οι εποχικές θέσεις εργασίας και οι περιορισμένες επαγγελματικές επιλογές εκτός τουρισμού οδηγούν τους νέους εκτός νησιού – και συχνά χωρίς επιστροφή.
Παράλληλα, η Άνδρος εξελίσσεται σε νησί δεύτερης κατοικίας. Η εποχική ζωντάνια δεν αντισταθμίζει την απουσία νέων οικογενειών. Οι περιορισμένες δομές ενισχύουν τη δημογραφική συρρίκνωση και τη γήρανση του πληθυσμού.
Σε αυτό το αναπτυξιακό παζλ δεν μπορεί να απουσιάζει η ναυτιλία. Η Άνδρος διαθέτει βαθιά ναυτική παράδοση και ανθρώπινο κεφάλαιο υψηλής κατάρτισης. Η μονομερής εξάρτηση από τον εποχικό τουρισμό υποβαθμίζει αυτή τη δυναμική, ενώ η ουσιαστική σύνδεση της ναυτιλίας με την εκπαίδευση, την απασχόληση των νέων και τις τοπικές υποδομές μπορεί να προσφέρει σταθερότητα και προοπτική όλο τον χρόνο.
Η μελέτη του London School of Economics (LSE) προειδοποιεί ότι χωρίς ενεργή πολιτική παρέμβαση, τα μοντέλα χαμηλής παραγωγικότητας παγιώνονται. Η τοπική αυτοδιοίκηση δεν μπορεί να αρκείται στη διαχείριση της εποχικότητας. Οφείλει να χαράξει σαφή αναπτυξιακή στρατηγική: χωροταξικό σχεδιασμό, προστασία της μόνιμης κατοικίας, στήριξη της παραγωγής και ανάδειξη της ταυτότητας του νησιού.
Το δίλημμα είναι καθαρό: Ανάπτυξη με σχέδιο ή ανάπτυξη χωρίς πυξίδα; Για την Άνδρο, η επιλογή πρέπει να είναι μια ανάπτυξη που κρατά το νησί ζωντανό όλο τον χρόνο και επενδύει στο μέλλον — όχι σε πρόσκαιρα οφέλη.