ΤΑ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΑ ΔΙΛΗΜΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΝΔΡΟΥ

Γράφει ο Λεωνίδας – Βασίλειος Μανιάτης

Αρχαιολόγος, Συγγραφέας, Παραθεριστής Άνδρου

Ο ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΩΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ

Όταν πριν λίγο καιρό αναρτήθηκε στον φιλόξενο διαδικτυακό τόπο του Εν Άνδρω το άρθρο μου σχετικά με την στρατηγική εγκατάλειψη της Άνδρου, παρατήρησα διαβάζοντας τα σχόλια να γίνεται συχνή αναφορά στο ζήτημα της τουριστικής αξιοποίησης και της φερόμενης αντίστασης σε αυτήν μίας μερίδας των κατοίκων του νησιού, κάτι που με έκανε να θεωρήσω σωστό να εξετάσω το ζήτημα του τουρισμού με ένα νεότερο άρθρο.

Δεν είναι τυχαίο αυτό που λέγεται ότι ο τουρισμός αποτελεί την «βαριά βιομηχανία» του νεοελληνικού κράτους. Σε όλο το Αιγαίο, καθώς και στο Ιόνιο, νησιωτικοί αλλά και παραλιακοί τουριστικοί προορισμοί της ενδοχώρας ανταγωνίζονται μεταξύ τους όσον αφορά την προσφορά ενός πολύ ιδιαίτερου εξαγώγιμου αγαθού: της ευχάριστης τουριστικής εμπειρίας που συνδυάζει ήλιο, θάλασσα, καλό ελληνικό  φαγητό και ποτό, μαζί με τουριστικά comforts και διασκεδάσεις και με έναν σύντομο, δειγματοληπτικό θα έλεγα, περίπατο στην μακρά ιστορία του τόπου. Η ιδιαιτερότητα αυτού του αγαθού έγκειται στο ότι η εξαγωγή του δεν γίνεται συσκευάζοντάς το σε κούτες και φορτώνοντάς το σε φορτηγά, αλλά μέσω διαφημιστικών διαύλων πάσης φύσεως, οι οποίοι στόχο έχουν την προσέλκυση των ενδιαφερομένων αγοραστών του και την δικιά τους μεταφορά από τον τόπο διαμονής τους στον τόπο όπου παράγεται η τουριστική εμπειρία, με όλες τις ευεργετικές της ιδιότητες στην ανθρώπινη ψυχολογία του αγοραστή της και των ανθρώπων που τον συνοδεύουν.

Επίσης δεν είναι ψέμα το γεγονός ότι ένα τεράστιο ποσοστό της σύγχρονης ελληνικής οικονομικής ανάπτυξης οφείλεται στην αξιοποίηση (ή και υπερεκμετάλλευση, ενίοτε) της δυνατότητας παραγωγής ενός ανταγωνιστικού τουριστικού προϊόντος και μάλιστα εντός των γεωγραφικών ορίων της ευρωπαϊκής ζώνης Schengen. Κάποια ελληνικά νησιά μάλιστα έχουν πάρει την λιγότερο ή περισσότερο συνειδητή απόφαση να μετασχηματίσουν την προϋπάρχουσα οικονομία τους σε τέτοιον βαθμό, ώστε αυτή να εξαρτάται αποκλειστικά και απόλυτα από τον τουριστικό κλάδο, εξειδικευόμενα σε κάποιες περιπτώσεις σε συγκεκριμένα target groups τουριστών. Εντός των Κυκλάδων, τρανταχτά και παγκοσμίου φήμης είναι τα παραδείγματα της Σαντορίνης και της Μυκόνου, ενώ δυναμική αξιοποίηση των τουριστικών τους δραστηριοτήτων έχουν κάνει και άλλα κυκλαδίτικα νησιά, όπως η Πάρος.

Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΑΝΔΡΟΥ

Η περίπτωση της Άνδρου έχει βέβαια και αυτή τις ιδιαιτερότητές της, οι οποίες υπογραμμίζονται από την ιστορία και την γεωγραφία του νησιού. Δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι η Άνδρος χωρίζεται γεωγραφικά σε τρεις περιοχές που εν πολλοίς συμπίπτουν με τα όρια των ισάριθμων δημοτικών της κοινοτήτων, κάθε μία από τις οποίες έχει διαφορετικό τουριστικό δυναμικό και διαφορετική στάση απέναντι στον τουρισμό ως οικονομικό φαινόμενο.

Τουριστικότερη από τις τρεις δημοτικές ενότητες θα μπορούσε να θεωρηθεί αυτή της Υδρούσας, κάτι που υπαγορεύεται σε μεγάλο βαθμό από την στρατηγική της θέση, ακριβώς απέναντι από το λιμάνι της Ραφήνας, στην Αττική. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν το ότι οι περιοχές του Γαυρίου και του Μπατσίου κατάφεραν να αξιοποιήσουν σε τόσο μεγάλο βαθμό για τα δεδομένα του νησιού το τουριστικό τους δυναμικό, αποκτώντας μία αύρα τουριστικού κοσμοπολιτισμού κατά το καλοκαίρι. Όμως, σε αντίθεση με άλλα νησιά, όπως η γειτονική Τήνος, ο πληθυσμός της Άνδρου δεν είναι υπερσυγκεντρωμένος στις τουριστικές περιοχές, αλλά διάσπαρτος σε όλο το νησί.

Η περιοχή της Χώρας της Άνδρου θα μπορούσαμε να πούμε ότι ακροβατεί ανάμεσα στην ιστορική παράδοση ενός σημαντικού αστικού και ναυτικού παρελθόντος και στο επίσης μεγάλο τουριστικό της δυναμικό. Η Χώρα της Άνδρου είναι μία από τις λίγες αιγαιοπελαγίτικες Χώρες που έχουν κρατήσει στο ακέραιο σχεδόν το τοπικό τους χρώμα (αυτό που στα γαλλικά λέγεται «couleur local»), δηλαδή την «προσωπικότητά της ως τόπος» η οποία στην προκειμένη περίπτωση αντανακλάται στο αστικό αλλά συνάμα νησιωτικό της περιβάλλον, στον αρχοντικό της χαρακτήρα και στην δύναμη της ναυτοσύνης της. Εδώ ο τουρισμός είναι σαν να είναι μεν δεκτός, αλλά με μέτρο και υπό σαφείς όρους, καθώς ο χαρακτήρας αυτός αποτελεί πνευματικό στοιχείο Πολιτιστικής Κληρονομιάς και οι κάτοικοι της Χώρας δεν μοιάζουν πρόθυμοι να την απεμπολήσουν στον βωμό της μαζικής παραγωγής του τουριστικού αγαθού.

Η περιοχή του Κορθίου στον ανδριώτικο Νότο τέλος αποτελεί μία τρίτη ειδική περίπτωση στο νησί. Με μία αρκετά μεγάλη οδική απόσταση να χωρίζει το Γαύριο από το Κόρθι, το τελευταίο παρά την φυσική του ομορφιά, δεν μπορεί να απορροφήσει παρά ένα μικρό ποσοστό του τουριστικού κύματος κάθε χρόνο. Το τελευταίο αποτυπώνεται λίαν παραστατικά στην εικόνα των λεωφορείων του ΚΤΕΛ Άνδρου το καλοκαίρι. Αράζει στο λιμάνι του Γαυρίου το πλοίο της γραμμής και το λεωφορείο που περιμένει απ’ έξω γεμίζει -κυρίως από τους τουρίστες που έρχονται στο νησί. Με το που περνάει όμως τις τουριστικές μονάδες του Μπατσίου για να συνεχίσει νοτιότερα, το γεμάτο λεωφορείο έχει σχεδόν αδειάσει και από μεταφορικό όχημα για τουρίστες γίνεται και πάλι όχημα υπεραστικής συγκοινωνίας για κατοίκους που μετακινούνται μεταξύ των περιοχών του νησιού. Κάποιοι μπορεί να αποδώσουν το φαινόμενο αυτό στην περιορισμένη διαφήμιση του τόπου, στην έλλειψη τουριστικών επενδύσεων ή στην απροθυμία των κατοίκων να ανοιχτούν στον τουρισμό. Ωστόσο και ο ρόλος που παίζει η χιλιομετρική απόσταση από το λιμάνι του νησιού, σε συνδυασμό με τον συνολικό αριθμό των μέσων που αλλάζει ο τουρίστας για να έρθει, παίζει σημαντικό ρόλο. Διότι ο ξένος τουρίστας θα πάρει πρώτα το αεροπλάνο για να έρθει στο Ελευθέριος Βενιζέλος, μετά το λεωφορείο για Ραφήνα, ύστερα το καράβι της γραμμής για Γαύριο και τέλος θα χρειαστεί να κάνει και άλλη μία μακρά οδική διαδρομή σε λεωφορείο, κάτι που μπορεί μάλλον να τον αποθαρρύνει, όταν υπάρχουν πολύ εγγύτερες στο λιμάνι εναλλακτικές.

ΤΑ ΔΙΛΗΜΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΝΔΡΟΥ

Α) ΘΕΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ

Όμως το βασικό ερώτημα παραμένει. Και αυτό δεν είναι το αν η Άνδρος μπορεί να αξιοποιηθεί τουριστικά, διότι σίγουρα μπορεί σε πρακτικό επίπεδο, καθώς η φυσική της ομορφιά και η στρατηγική της θέση στον χάρτη του Αιγαίου της δίνουν ένα ισχυρότατο φυσικό προβάδισμα έναντι άλλων νησιωτικών προορισμών. Το ερώτημα είναι το σε ποια από τις δύο πλευρές θα γύρει η ζυγαριά αν από την μία βάλουμε το σύνολο των δυναμικών κερδών του τουρισμού και από την άλλη τις επιπτώσεις του στο νησί, ισορροπώντας τα πάνω στον ζυγό της βούλησης του ανδριώτικου πληθυσμού, ο οποίος σε κάθε περίπτωση πρέπει να έχει και τον πρώτο, αλλά και τον τελευταίο λόγο πάνω σε ό,τι αφορά το νησί του. Αυτό ακριβώς το ερώτημα θα κληθούμε να εξετάσουμε, κάνοντας μία σύντομη αναφορά των θετικών, αλλά και των αρνητικών συνεπειών του τουριστικού δρόμου για την Άνδρο, αλλά και για κάθε νησί, κάνοντας και κάποιες σκέψεις για το πώς τα δεύτερα θα μπορούσαν ενδεχομένως να παρακαμφθούν, τουλάχιστον μερικώς.

Αν και τα καλά του τουρισμού είναι λίγο ως πολύ γνωστά, νομίζω ότι δεν θα έβλαπτε να τα επαναδιατυπώσουμε. Η τουριστική κίνηση φέρνει χρήματα στην τοπική οικονομία, τα οποία μπορούν να αξιοποιηθούν για την καλυτέρευση του βιοτικού επιπέδου και για την ανάπτυξη νέων τουριστικών υποδομών που θα αναβαθμίσουν το τουριστικό προϊόν, επιτρέποντας την μαζικότερη και ακριβότερη πώλησή του σε μεγαλύτερο πλήθος τουριστών κάθε χρόνο, αποφέροντας ακόμα περισσότερα χρηματικά κέρδη για το ίδιο το νησί και για τους μικρούς και μεγάλους επιχειρηματίες που δραστηριοποιούνται στον τουρισμό. Και τα κέρδη αυτά θα μπορούν άνετα να βγουν στο πλαίσιο της τουριστικής περιόδου, αφήνοντας αρκετό χρόνο για ανάπαυση των εμπλεκομένων με τις τουριστικές δραστηριότητες κατά τους χειμερινούς μήνες. Διότι σήμερα, η τουριστική περίοδος στο νησί μπορεί να περιορίζεται ουσιαστικά στους θερινούς μήνες (κυρίως Ιούλιο και Αύγουστο), αλλά τα αιγαιοπελαγίτικα νησιά που έχουν επιλέξει ήδη τον τουριστικό δρόμο έχουν καταφέρει να επεκτείνουν χρονικά την περίοδο αυτή ώστε να πιάνει από τα μέσα της άνοιξης μέχρι τα μέσα του φθινοπώρου. Ας μην ξεχνάμε άλλωστε το ότι πολλοί τουρίστες από βόρειες χώρες αισθάνονται αποπνιχτική την αυγουστιάτικη ζέστη στην Ελλάδα και πολύ άγριες τις ακτίνες του θερινού ήλιου μας, με αποτέλεσμα να προτιμούν να ταξιδεύουν και να χαίρονται τις ελληνικές ομορφιές τον Μάιο ή τον Σεπτέμβριο, παρά τους θερινούς μήνες -και ένα μερίδιό τους θα μπορούσε να απορροφηθεί και από την Άνδρο.

Επιπροσθέτως, ένα νησί στην γεωγραφική θέση της Άνδρου με την ικανότητα να αξιοποιήσει στο ακέραιο την τεράστια τουριστική του δυναμική, θα αναβάθμιζε το νησί στο πλαίσιο των πολιτικών σχεδιασμών της κεντρικής κυβέρνησης, κάνοντάς την ίσως να αναθεωρήσει τα περί στρατηγικής εγκατάλειψης (που είδαμε αναλυτικά στο άλλο μου άρθρο) και να προτιμήσει να επενδύσει στην τουριστική εκμετάλλευση του νησιού, προς όφελος του εθνικού ΑΕΠ. Έτσι, θα μπορούσε κανείς εύλογα να ισχυριστεί, ότι το τρομερό ενδεχόμενο της ερήμωσης του νησιού απομακρύνεται, ενώ η σημασία του νησιού εντείνεται στο πλαίσιο του αιγαιακού νησιωτικού κόσμου, κερδίζοντας την «προσοχή» του κεντρικού κράτους και δίνοντας στους φορείς της λαϊκής βούλησης στο νησί ισχυρότερη διαπραγματευτική θέση απέναντι στους Υπουργούς και τους λοιπούς αρμοδίους των Αθηνών, όταν τίθενται στο τραπέζι σημαντικά ζητήματα, όπως η επάρκεια σε νερό, η υγεία ή η εκπαίδευση.

Ακόμα θα πρέπει οπωσδήποτε να αναφερθεί και η δυνατότητα τόσο του ίδιου του τουρισμού, όσο και των κατασκευαστικών δραστηριοτήτων για την ανέγερση των σχετικών με αυτόν υποδομών, να ανοίγει νέες θέσεις εργασίας, τόσο για ανειδίκευτους υπαλλήλους, όσο και για συγκεκριμένες επιστημονικές ειδικότητες. Σαφώς εδώ δεν μιλάμε μονάχα για τα νέα παιδιά που θα δουλέψουν εποχικά στα ξενοδοχεία και στα εστιατόρια, αλλά και για πληθώρα άλλων θέσεων εργασίας. Μιλάμε για τους αρχιτέκτονες, μηχανικούς και οικοδόμους που θα κατασκευάσουν τις τουριστικές υποδομές. Για όλους τους επιστήμονες που θα πλαισιώσουν αυτό το έργο για να γίνει σωστά. Για τους γιατρούς που επί τέλους θα κριθεί απαραίτητο να επανδρώσουν τις υποδομές υγείας στο νησί, καθώς η έλλειψη ιατρών θα μπορούσε να βλάψει το τουριστικό εγχείρημα. Αλλά και για τους εργαζόμενους στις ναυτικές μεταφορές, καθώς περισσότεροι τουρίστες θα σημαίνουν ανάγκη για περισσότερα δρομολόγια για τα πλοία της γραμμής. Συνεπώς, τα περί οικονομικής ανάπτυξης που φέρνει ο τουρισμός δεν αφορούν μόνο τα υπερκέρδη λίγων ιδιωτών και επενδυτών, αλλά μοιραία διασκορπίζονται σε μεγάλο μέρος του πληθυσμού του νησιού. Όχι ότι οι πρώτοι δεν θα πάρουν την μερίδα του λέοντος, αλλά οι δραστηριότητές τους θα λιπάνουν τα γρανάζια της τοπικής οικονομίας με νέο κεφάλαιο.

Β) ΑΡΝΗΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ

Ωστόσο, όπως έλεγαν και οι αρχαίοι μας πρόγονοι, ουδέν καλόν αμιγές κακού και όπως όλα τα πράγματα στην ζωή, έτσι και ο τουρισμός έχει και την αρνητική του πλευρά. Και μιλώντας για τον τουρισμό σε αυτό το πλαίσιο, αναφέρομαι στην υπερεξάρτηση από αυτόν, αλλά και στην αξιοποίησή του εκτός ενός κοινά συμφωνημένου λογικού πλαισίου. Σε κάθε περίπτωση οι κάτοικοι του νησιού, προκειμένου να κρίνουν οι ίδιοι το ποια πορεία θα προτιμήσουν, πρέπει να γνωρίζουν όλες τις πτυχές του τουριστικού φαινομένου, τόσο τις θετικές, όσο και τις αρνητικές, ώστε με δημοκρατικό τρόπο να επιλέξουν το μέλλον που θέλουν για τους ίδιους και τα παιδιά τους. Να έχουν όμως παράλληλα υπ’ όψιν ότι ίσως και ένας τρίτος δρόμος να είναι ανοιχτός μπροστά τους: το να αδράξουν μεν τα οφέλη του τουρισμού, γνωρίζοντας ωστόσο εκ των προτέρων τις αδυναμίες και τις παγίδες του, προκειμένου να τις αποφύγουν, αναπτύσσοντας ένα υγιέστερο και πιο βιώσιμο τουριστικό μοντέλο.

Σε οικονομικό επίπεδο, ο μεγαλύτερος κίνδυνος του τουριστικού δρόμου είναι αυτός της υπερεξάρτησης από αυτόν σε συνδυασμό με την ευαλωτότητα των δικτύων διανομής του τουριστικού προϊόντος. Οι αιγαιοπελαγίτικες τουριστικές οικονομίες που προβάλλονται από το Υπουργείο Τουρισμού και από τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης ως τουριστικά επιτυχημένες (και όχι αδίκως) και ως πρότυπα προς μίμηση για τα υπόλοιπα νησιά έχουν έναν βασικό κοινό παρονομαστή: έχουν αντικαταστήσει το μεγαλύτερο μέρος ή και το σύνολο σχεδόν της παραδοσιακής τους οικονομίας με την τουριστική τους βιομηχανία, στην οποία οφείλεται το σύνολο σχεδόν των εσόδων των εν λόγω νησιών. Αυτό όμως είναι σαν να βάζει κάποιος όλα του τα αβγά (έσοδα) μέσα στο ίδιο καλάθι (υπερ-τουρισμός), κάτι ασύνετο σύμφωνα με την παροιμία, αλλά και την κοινή λογική. Διότι το υπαρκτό παράδειγμα του πώς επλήγη ο τουριστικός κλάδος από το σαρωτικό πέρασμα της πανδημίας του COVID είναι χαραγμένο με τρόμο στην μνήμη των νησιωτών αυτών των τουριστικών νησιών. Όχι διότι δεν υπήρχαν μέθοδοι κρατικής ενίσχυσης και ανάκαμψης μετά την κρίση, αλλά λόγω της συνειδητοποίησης ότι κάτι τόσο απρόβλεπτο όσο μία τυχαία μετάλλαξη σε ένα μεμονωμένο μικρόβιο κάπου στην μακρινή Κίνα, θα μπορούσε να απειλήσει να καταστρέψει σε οικονομικό επίπεδο τους κόπους μίας ολόκληρης ζωής.

Και πράγματι, οι τυχαίοι παράγοντες, οι άσχετοι με τον τουρισμό, που θα μπορούσαν να διαταράξουν την τουριστική βιομηχανία στερώντας της τεράστια κέρδη, απ’ τα οποία τόσοι άνθρωποι περιμένουν να ζήσουν, δεν περιορίζονται στην σφαίρα της επιδημιολογίας. Μία γεωπολιτική διαταραχή ή μία εμπόλεμη κατάσταση σε ένα άσχετο μέρος του κόσμου, μία κρίση (όχι απαραίτητα βίαιη) στην ελληνική πολιτική ή στα ελληνοτουρκικά ή μία φυσική καταστροφή (βλ. ισχυρός σεισμός) θα μπορούσε να έχει για κάποιο χρονικό διάστημα ανάλογα αποτελέσματα, αποτρέποντας την έλευση τουριστών και δημιουργώντας πρόβλημα στην ευημερία των νησιωτικών κοινοτήτων. Ο αντίλογος δικαίως θα πει ότι δεν υπάρχει επιχειρηματική δραστηριότητα χωρίς ρίσκο -κάτι που βεβαίως δέχομαι- αλλά από την άλλη υπάρχει και αυτό που λέγεται διαχείριση του επιχειρηματικού ρίσκου, κάτι που κάνει ασύνετη την υπερεξάρτηση σε οποιονδήποτε έναν οικονομικό πυλώνα, του τουρισμού μη εξαιρεθέντος.

Ωστόσο το εμπόδιο αυτό δεν είναι υποχρεωτικά ανυπέρβλητο, αλλά όχι για τους λόγους που φαντάζουν προφανείς. Ναι, οι μεγάλοι παίκτες στον τουριστικό κλάδο μπορούν σαφώς να υπολογίζουν στα κέρδη που έχουν αποθησαυρίσει για να στηρίξουν τις επιχειρήσεις τους σε μία δύσκολη συγκυρία και -θεωρητικά τουλάχιστον- οι μικρότεροι μπορεί να ελπίζουν σε κρατικές διευκολύνσεις, όπως έγινε και την εποχή του lockdown, αλλά κανείς θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι τέτοια μέτρα, αν και βρίσκονται στην σωστή κατεύθυνση, ίσως δεν επαρκούν, αν στόχος δεν είναι η απλή επιβίωση με εξωτερική βοήθεια, αλλά η ευημερία.

Το ιδανικό θα ήταν παράλληλα με τον τουρισμό, να μπορούσαν να αναπτυχθούν και άλλοι κλάδοι της οικονομίας στο νησί, αλλά για ακόμα μία φορά, βρισκόμαστε δέσμιοι των δεδομένων της γεωγραφίας, η οποία πράγματι θα έκανε δύσκολα την Άνδρο ανταγωνιστική στην παραγωγή, λόγου χάριν, γεωργικών αγαθών, την ώρα που μία πιο ρυπογόνος βιομηχανοποιημένη παραγωγή μεγάλης κλίμακας θα μπορούσε πιθανότατα να δράσει εις βάρος του ήδη υπάρχοντος φυσικού πλούτου που μπορεί να εκμεταλλευτεί ο τουρισμός. Η δε λύση της θάλασσας, σαγηνευτική κάποτε για τους Ανδρίους του παλιού καιρού, ίσως πλέον έχει χάσει μέρος από την αίγλη της στα μάτια των νεότερων γενεών, λόγω των μεγάλων θυσιών που απαιτεί από τον ναυτικό.

Γ) ΑΛΛΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

Όμως δεν πρέπει να ξεχνάμε το γεγονός ότι ο κόσμος μας εισέρχεται στην εποχή της λεγόμενης Τέταρτης Βιομηχανικής Επανάστασης, μίας τεχνολογικής και οικονομικής πραγματικότητας που αποτελεί κάτι πολύ ουσιωδέστερο από ένα απλό πολιτικό σλόγκαν. Πρόκειται για ένα φαινόμενο με αποκεντρωτικά χαρακτηριστικά που εστιάζει στην απομακρυσμένη, προσωποποιημένη και μικρής κλίμακας παραγωγή, η οποία ανοίγει νέες δυνατότητες και για τον τουρισμό, αλλά και για την οικονομία στο σύνολό της. Και το γεγονός ότι η Άνδρος δύσκολα θα μπορούσε -τουλάχιστον με τα τρέχοντα δεδομένα- να επενδύσει στην μαζική παραγωγή ενός αγαθού, ίσως με την βοήθεια της σύγχρονης τεχνολογίας να μπορούσε να παράγει κάποια προϊόντα υψηλής ποιότητας και αξίας (άρα πιο ανταγωνιστικά) σε μικρότερους αριθμούς, είτε για τους τουρίστες που έρχονται στο νησί, είτε και για αποστολή σε άλλα μέρη της Ελλάδας και του κόσμου.

Επιπλέον κομβικό ζήτημα -που θα άξιζε το δικό του άρθρο- αποτελεί και η πιθανή απόφαση, αλλά και η θέσπιση του πρακτικού πλαισίου αξιοποίησης του φυσικού, πράσινου ενεργειακού πλούτου του νησιού αυτού με τον ζεστό ήλιο, τους ισχυρούς ανέμους και τα ορμητικά κύματα (που όλα τους ενέχουν ενέργεια που μπορεί να μετατραπεί σε ηλεκτρισμό και να μεταπωληθεί, καλύπτοντας και τις ανάγκες του ίδιου του νησιού). Σε μία εποχή που η τιμή της ηλεκτρικής ενέργειας έχει σκαρφαλώσει σε αρκετά υψηλά επίπεδα άλλωστε, η επένδυση στην παραγωγή ενέργειας είναι εξ ορισμού μία κερδοφόρα διαδικασία που αν γίνει σωστά και με γνώμονα το συμφέρον του νησιού και των κατοίκων του, μπορεί να αποφέρει επίσης τεράστια κέρδη.

Δ) ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΕΣ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ

Το δεύτερο βασικό ζήτημα που προκύπτει στις έντονα τουριστικοποιημένες κοινωνίες -και κάτι το οποίο αποτελεί, αισθάνομαι, τον πυρήνα της αντίδρασης προς τον τουρισμό στο νησί της Άνδρου- είναι η πολιτισμική αλλοτρίωση που φέρνει, συμπαρασύροντας τις τοπικές κοινωνίες μακριά από τις παραδοσιακές τους καταβολές, προς έναν τουριστικό κοσμοπολιτισμό που όμως συχνά βιώνεται σαν απώλεια παρά ως συμπλήρωση της ταυτότητας του κατοίκου της περιοχής. Για να αναλύσουμε αυτό το επιχείρημα, πρέπει νομίζω να μπούμε πρώτα στην ψυχολογία των κατοίκων της Άνδρου που γνωρίζουν καλά και είναι δικαίως υπερήφανοι για την τοπική τους ιστορία. Διότι τόσο προεπαναστατικά, όσο και κατά τα πρώτα χρόνια του νεοελληνικού κράτους, η Άνδρος αποτελούσε έναν από τους στιβαρότερους πυλώνες της ελληνικής ναυτοσύνης. Επίσης, η Χώρα της Άνδρου είχε έναν ιδιαίτερο αστικό χαρακτήρα και μία αύρα αρχοντική που αποτελούν μέχρι σήμερα καμάρι για τους κατοίκους της, την ώρα που οι αναμνήσεις μίας ζωντανής και ακμάζουσας οικονομίας στο νησί (και πέραν του ναυτικού κλάδου) θυμίζουν ακόμα εποχές που ο ρόλος της Άνδρου στο Αιγαίο ήταν θα λέγαμε πρωταγωνιστικός.

Πράγματι, η ιστορική μνήμη δεν έχει αφήσει να σβήσουν οι εποχές που το νησί ήταν παραγωγός μεταξιού και εφοδίαζε με το προϊόν αυτό μέχρι και την μακρινή Μασσαλία, ούτε και τα χρόνια που η ανδριώτικη εφευρετικότητα δημιούργησε καινοτομίες (όπως ο ανδριώτικος ταβλόμυλος) που θα έφερναν μία περιορισμένη ως προς την γεωγραφική της εξάπλωση, αλλά άκρως σημαντική για το νησί επανάσταση στην παραγωγή του αλεύρου. Όλα αυτά, οι σημερινοί Ανδρίοι αισθάνονται ίσως ότι απειλούνται από την προέλαση της τουριστικής οικονομίας και κοσμοαντίληψης· ίσως όχι τόσο λόγω της ίδιας της μεταμόρφωσης της κοινωνίας, όσο λόγω της αίσθησης ότι ο κάτοικος του νησιού υποβαθμίζεται ιστορικά από έναν καθοριστή των εξελίξεων των ελληνικών θαλασσών που κάποτε υπήρξαν οι πρόγονοί του, σε έναν απλό πάροχο τουριστικού προϊόντος.

Αν και το επιχείρημα αυτό, ομολογουμένως πατά περισσότερο στην ψυχολογία παρά στην υλική πραγματικότητα, προσωπικά δεν θεωρώ την ψυχολογία ως κάτι το αμελητέο ή το δευτερεύον. Η λύση εδώ είναι η ανάπτυξη της οικονομίας μέσα από τον τουρισμό να γίνει με τρόπο τέτοιο ώστε η τοπική κοινότητα να την βιώσει όχι ως μία σαρωτική δύναμη που έρχεται να καταλύσει τα πάντα στο διάβα της, αλλά ως μία αλλαγή ανάπτυξης του νησιού, για την οποία όλοι οι κάτοικοι της Άνδρου μπορούν να είναι υπερήφανοι. Αλλά για να είναι υπερήφανοι για την αλλαγή αυτή, ας τονιστεί ιδιαίτερα ότι θα πρέπει το τουριστικό πρόσωπο του νησιού να έχει ανεξίτηλο το στοιχείο του τοπικού του χαρακτήρα, χωρίς το νησί να θυσιάσει την προσωπικότητά του στον βωμό του ταχύτερου κέρδους και αυτό να γίνει με τρόπο που θα σεβαστεί τα όρια και τις επιθυμίες τόσο του νησιού συνολικά, όσο και των κατά τόπους κοινοτήτων του. Έτσι και μέσα από την συμμετοχή τους στην διαμόρφωση του εν λόγω τουριστικού πλαισίου, οι κάτοικοι θα αισθανθούν τον τουρισμό ως κάτι δικό τους και παράλληλα ως κάτι που μπορεί να κάνει το νησί τους ένα σημαντικό κέντρο της αιγαιακής τουριστικής πραγματικότητας.

Ε) ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΑΠΟΤΥΠΩΜΑ

Σημαντικό ζήτημα που σχετίζεται με τον υπερτουρισμό είναι το οικολογικό του αποτύπωμα. Το μεγαλύτερο μέρος της ομορφιάς της Άνδρου κρύβεται αναμφίβολα στις μακρινές, παρθένες παραλίες της, στα μαγευτικά της μονοπάτια και στο απαράμιλλο φυσικό της τοπίο. Όμως η ομορφιά αυτή παραμένει ευάλωτη απέναντι στην ασύνετη ανθρωπογενή της εκμετάλλευση, κάτι που δεν έχει βέβαια να κάνει μονάχα με τον τουρισμό. Όμως ο τουρισμός μπορεί εύκολα να λειτουργήσει ως ένας πολλαπλασιαστής ενός ήδη ανησυχητικού φαινομένου, επιταχύνοντας την ρύπανση του φυσικού τοπίου και την υποβάθμιση της φυσικής ομορφιάς και της ποιότητας ζωής στο ίδιο το νησί. Βέβαια δεν είναι μόνο οι τουρίστες που ρυπαίνουν. Αλλά ευτυχώς πλέον, πολλοί κάτοικοι της Άνδρου έχουν αναπτύξει τις απαραίτητες οικολογικές ευαισθησίες για να οργανώνουν δράσεις καθαρισμού του φυσικού τοπίου και προστασίας της ευαίσθητης πανίδας του νησιού που περιλαμβάνει μεταξύ άλλων και ζώα υπό εξαφάνιση, όπως ο κορθιανός σπιζαετός. Και τούτο αντανακλά την αξιοθαύμαστη βούλησή τους να προστατέψουν την φυσική ομορφιά του τόπου τους.

Άλλωστε, καταστάσεις όπως αυτή που επικρατεί στην Μήλο, όπου η φυσική ομορφιά απειλείται όχι από τους ίδιους τους τουρίστες, αλλά από αυθαίρετες κατασκευές τουριστικών υποδομών, αποτελούν ένα εφιαλτικό σενάριο και ένα πρότυπο προς αποφυγή, καθώς η επιχειρηματική απληστία σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να κυριαρχήσει της ανάγκης για προστασία του φυσικού περιβάλλοντος. Αν και βέβαια η προστασία του περιβάλλοντος μας αφορά όλους, κατοίκους, επιχειρηματίες, εργαζομένους, εποχικούς παραθεριστές, ακόμα και τους ίδιους τους τουρίστες (καθώς αυτή αποτελεί ένδειξη πολιτισμού), η υπερεκμετάλλευση ενός πόρου (στην προκειμένη περίπτωση, της τοπικής φυσικής ομορφιάς), μπορεί να οδηγήσει στην εξάντλησή του (μέσω της ρύπανσης), με αποτέλεσμα αυτός να χαθεί ή να υποχωρήσει αισθητά με δική μας ευθύνη, προς ζημίαν των ερχόμενων γενεών.

Και εδώ ωστόσο υπάρχει σαφής λύση, η οποία παρεμπιπτόντως δεν έχει να κάνει μόνο με τις τουριστικές δραστηριότητες στο νησί, αλλά με όλους όσους ζουν, εργάζονται, δραστηριοποιούνται οικονομικά ή απλά παραθερίζουν στην Άνδρο. Η δημοτική αρχή πρέπει να ορίσει (και να διασφαλίσει, εννοείται, την τήρησή τους) αυστηρούς κανόνες όσον αφορά την προστασία της φυσικής κληρονομιάς του τόπου και να μην επιτρέψει σε κανενός είδους δραστηριότητα (τουριστική ή οιασδήποτε άλλης φύσεως) να την απειλήσει. Διότι για την προστασία του περιβάλλοντος, η λύση δεν είναι η εγκατάλειψη ενός τόπου στις δυνάμεις της φύσης (που μοιραία θα επέλθει αν το νησί ερημώσει, λόγω της στρατηγικής του εγκατάλειψης), αλλά μέσω της τήρησης ενός πλαισίου σεβασμού της οικολογικής ισορροπίας του τόπου για όλες τις ανθρώπινες δραστηριότητες που λαμβάνουν χώρα σε αυτόν. Έτσι, η φυσική ομορφιά δεν θα χαθεί και η υγιής, λελογισμένη αξιοποίησή της θα είναι δυνατή για πολλές γενιές.

Τέλος, εξίσου σημαντική είναι και η επιβάρυνση που μοιραία επιφέρει η τουριστική δραστηριότητα στους υδάτινους πόρους του νησιού, οι οποίοι ήδη, για λόγους κλιματικούς και έλλειψης σχετικών υποδομών, άσχετους όμως με τον τουρισμό, έχουν πιεστεί πολύ κατά τα τελευταία χρόνια. Το πόσιμο νερό αποτελεί την πηγή της ζωής και είναι βασικό κάθε νησί να μπορεί να διατηρεί ένα επαρκές απόθεμα που να του επιτρέπει ο πληθυσμός του να επιζήσει ακόμα και στο απευκταίο σενάριο που η ηπειρωτική χώρα αντιμετωπίσει λειψυδρία σε βαθμό που να μην μπορεί να στείλει τις υδροφόρες της να ξεδιψάσουν το Αιγαίο.

Οι τουρίστες όμως είναι και αυτοί άνθρωποι και έχουν ανάγκες σε νερό, όπως και όλοι μας, ενώ η περίοδος της προσέλευσής τους για θερινές διακοπές, δυστυχώς συμπίπτει με την ετήσια περίοδο της ξηρασίας, κατά την οποία τα αποθέματα σε νερό δέχονται την μεγαλύτερη πίεση από την αυξημένη και λόγω του τουρισμού κατανάλωση. Επιπροσθέτως, τα standarts του τουρισμού στην Μεσόγειο είναι τέτοια που επιτάσσουν την γενναιοδωρία σε νερό του τόπου που θέλει να προβληθεί ως τουριστικό θέρετρο: ολόκληρες πισίνες γεμάτες νερό για τα μπάνια των πελατών των ξενοδοχειακών μονάδων που ασφαλώς καταναλώνουν πολύ περισσότερο νερό ανά άτομο απ’ όσο ένα απλό ντους. Το θέμα λοιπόν του κατά πόσον μία τουριστική οικονομία θα ήταν ασφαλής ελλείψει σωστών υδροδοτικών υποδομών, παραμένει ανοιχτό, καθώς και για τον τουρισμό ακόμα και την οικονομία του, δεν θα ήταν ελκυστικό το ενδεχόμενο να οριστεί εκτάκτως δελτίο νερού στους επισκέπτες και το γιατί δεν απαιτεί ιδιαίτερες εξηγήσεις.

Πάντως και εδώ λύση υπάρχει και αν και φαντάζει αυτονόητη, επιτρέψτε μου να την διατυπώσω γραπτώς. Η Άνδρος, κλιματολογικά δεν βρίσκεται στην ίδια μοίρα με τα ξηρά νησιά των νοτίων Κυκλάδων. Στην Άνδρο βρέχει, αλλά βρέχει σημαντικά μόνο κατά τους χειμερινούς μήνες. Είναι η βραχώδης γεωγραφία του νησιού, το μακρόστενο σχήμα του και βεβαίως η έλλειψη ανθρωπογενών υποδομών οι παράγοντες που επιτρέπουν σε τεράστιες ποσότητες βρόχινου νερού να καταλήγουν στην θάλασσα· νερού που θα έπρεπε να αποθηκεύεται, ώστε να αξιοποιηθεί κατά το ξηρό καλοκαίρι, για τις ανάγκες πρωτίστως των κατοίκων του νησιού και δευτερευόντως του τουρισμού.

Οι μονάδες αφαλάτωσης θα μπορούσαν επίσης να ενισχύσουν με τρόπο επικουρικό την αυτάρκεια του νησιού σε νερό, υπό την προϋπόθεση όμως ότι οι ενεργειακές τους ανάγκες θα καλύπτονται από ενσωματωμένα σε αυτές όργανα συλλογής ενέργειας (ηλιακά πάνελ, ανεμογεννήτριες, κλπ.) χωρίς να επιβαρύνεται σημαντικά ούτε το δίκτυο ενέργειας στο νησί, ούτε ο λογαριασμός του ρεύματος των κατοίκων, ούτε και τα δημοτικά τέλη. Σε κάθε περίπτωση, σωστή τουριστική αξιοποίηση χωρίς πρότερη (ή έστω παράλληλη, στην χειρότερη περίπτωση) υδροδοτική εξασφάλιση του νησιού δεν νοείται, για τον απλούστατο λόγο που ακολουθεί. Αν γίνουν επενδύσεις στον τουρισμό και το νησί όντως καταφέρει να προσελκύσει με πολύ δουλειά περισσότερους τουρίστες, χωρίς να έχει επιλύσει το ζήτημα του νερού, τότε όταν (γιατί δεν είναι ζήτημα «αν», αλλά «όταν»), θα σημειωθεί το πρόβλημα, ακόμα και λίγες ημέρες να αργήσουν οι υδροφόρες, αυτό θα βλάψει ανεπανόρθωτα την τουριστική εικόνα του νησιού, πετώντας στον κάλαθο των αχρήστων τόση δουλειά και τόσο κεφάλαιο.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Η χρυσή τομή λοιπόν που θα μπορούσε να εξασφαλίσει καλύτερα το μέλλον της Άνδρου θα μπορούσε να βρίσκεται στην λελογισμένη αξιοποίηση του τουριστικού της δυναμικού, χωρίς όμως τις υπερβολές και τις αυθαιρεσίες που συνέβησαν σε άλλα νησιά και πάντα με σεβασμό για την φυσική ομορφιά του τόπου, αλλά και για την βούληση του πληθυσμού του νησιού. Η Άνδρος άλλωστε είναι ένα νησί που κάθε άνθρωπος αξίζει κάποια στιγμή στην ζωή του να επισκεφτεί, λόγω της φυσικής του ομορφιάς, του τοπικού του χρώματος και της φιλοξενίας των κατοίκων του. Όμως οι ίδιοι οι κάτοικοι της Άνδρου πρέπει να είναι αυτοί που θα θέσουν, με βάση τις δικιές τους ανάγκες και επιθυμίες τα όρια που θα πρέπει να έχει ο τουρισμός στο νησί, ώστε ιδανικά να επωφελούνται από αυτόν, χωρίς όμως να τον αφήνουν να τους καθορίζει ή να εξαρτώνται σε επικίνδυνο βαθμό από αυτόν.

Το τελευταίο μάλιστα, δεν το ισχυρίζομαι μόνον, ούτε καν κυρίως λόγω του ότι η Άνδρος έχει ένα τεράστιο τουριστικό δυναμικό, κάτι που βέβαια είναι αλήθεια και του ότι, συνεπώς, θα ήταν κρίμα να μην αξιοποιηθεί. Αυτό είναι άλλωστε κάτι που οι ίδιοι οι κάτοικοι του νησιού θα χρειαστεί να αποφασίσουν. Το ισχυρίζομαι όμως διότι στο ευρύτερο πλαίσιο στο οποίο βρίσκεται η Άνδρος, αυτό ενός -καλώς ή κακώς- έντονα τουριστικοποιημένου Αιγαίου, όπου δυστυχώς η αξία ενός νησιού στα μάτια της κεντρικής κυβέρνησης σχετίζεται άμεσα με το κέρδος που αυτό επιφέρει, μέσω των τουριστικών του δραστηριοτήτων κυρίως, στα κρατικά ταμεία, απειλεί με στρατηγική εγκατάλειψη τα νησιά τα οποία αρνούνται ή διστάζουν να ανέβουν για τα καλά στο τραίνο της τουριστικής επιχειρηματικότητας.

Σαφώς και αυτό είναι ηθικά λάθος από πλευράς του κράτους, το οποίο έχει συνταγματική υποχρέωση να καλύπτει κάποιες βασικές ανάγκες (υδροδότηση, εκπαίδευση, ιατρική περίθαλψη κλπ.), με σεβασμό προς τον νησιωτικό χαρακτήρα μεγάλου μέρους της χώρας. Σε καμία περίπτωση δεν επικροτώ την κρατική αυτή στάση, αλλά δυστυχώς, αυτή είναι η υπαρκτή πραγματικότητα, η οποία φαίνεται ότι δύσκολα θα αλλάξει στα επόμενα χρόνια. Αν από την άλλη το κράτος αντιληφθεί ότι έχει να κερδίσει οικονομικά από το νησί, τότε ίσως να ενδιαφερθεί περισσότερο για τις ανάγκες των κατοίκων του, ενώ και η ίδια η δημοτική αρχή θα έχει πολύ μεγαλύτερη διαπραγματευτική δύναμη στα θέματα αυτά, απέναντι στους εκπροσώπους της κεντρικής εξουσίας.

Η οικονομία της Άνδρου βέβαια, λόγω και των δώρων της γεωγραφίας στο νησί, μπορεί και αξίζει να είναι κάτι πολύ παραπάνω από μία τυπική μεσογειακή τουριστική οικονομία. Ο τουρισμός εννοείται ότι μπορεί να έχει μία σημαντική θέση σε αυτήν, αυξάνοντας τα έσοδα κατά τους θερινούς μήνες, αλλά και η λελογισμένη αξιοποίηση και των άλλων πλουτοπαραγωγικών πηγών και δυνατοτήτων του νησιού προς όφελος των κατοίκων του θα μπορούσε να παίξει έναν εξίσου σημαντικό ρόλο. Και βέβαια, θεωρώ αυτονόητο ότι η πραγματική Άνδρος δεν μπορεί να υπάρχει χωρίς την ναυτοσύνη της.

Αν και οι γενικές κατευθυντήριες γραμμές που προέρχονται από το κέντρο αποφάσεων των Αθηνών πράγματι ευαγγελίζονται ένα ομογενοποιημένο τουριστικό Αιγαίο που θα «τρέχει» ως τουριστική επιχείρηση μεγάλης κλίμακας, η Άνδρος μπορεί να γίνει το ζωντανό παράδειγμα ότι όντως μπορεί να υπάρχει ένας άλλος, σωστότερος δρόμος: όχι το γύρισμα της πλάτης στα οφέλη του τουρισμού, αλλά η λελογισμένη αξιοποίησή του με τρόπο που να μην απειλεί την ταυτότητα, την οικονομία, το περιβάλλον και την ασφάλεια σε νερό του νησιού· το να αποτελεί ο τουρισμός δηλαδή υπαρκτό στοιχείο της ταυτότητας του νησιού, αλλά όχι καθοριστικό, ώστε και ο ίδιος ο τουρίστας να μην λέει «θα πάω διακοπές σε κάποιο κοντινό αιγαιοπελαγίτικο νησί που τελειώνει σε -ος», αλλά «θα πάω στην Άνδρο», δηλαδή σε ένα νησί που δέχεται τα οφέλη του τουρισμού, χωρίς όμως να θυσιάζει τον εαυτό του στον βωμό του τουριστικού κέρδους και μένοντας έτσι ανεξίτηλο στην μνήμη του κάθε επισκέπτη. Και ναι, η Άνδρος και οι κάτοικοί της μπορούν πιστεύω να πετύχουν σε ένα τέτοιο εγχείρημα. Διότι τελικός στόχος δεν είναι ούτε η αλλοτρίωση, ούτε και η απομόνωση αυτού του τόσο όμορφου νησιού, αλλά η κατάκτηση της θέσης που πραγματικά του αξίζει, με τρόπο που θα σέβεται τις επιθυμίες και το δικαίωμα των πολιτών του στην επιλογή, αλλά και τα όνειρα των παιδιών του που κανείς δεν έχει δικαίωμα να τους τα στερήσει και που πράγματι μπορούν να οδηγήσουν σε ένα πολύ καλύτερο μέλλον για το νησί.