ΠΟΛΩΣΗ, ΠΟΛΩΣΗ, ΠΟΛΩΣΗ! ΟΜΩΣ Η ΠΟΛΩΣΗ ΔΕΝ ΛΥΝΕΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ…

Το σύστημα προάγει την πόλωση, όμως η πόλωση δεν λύνει τα προβλήματα!…

Του Γεράσιμου Μοσχονά

Πάντειο Πανεπιστήμιο

ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΗ ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ – ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Το κομματικό σύστημα μοιάζει με αρχιπέλαγος όπου οι κομματικές βεβαιότητες, οι εντάσεις και ο απορριπτικός λόγος, συχνά συνοδευόμενος από παραισθητικές εικόνες μοναδικότητας ή μεγαλείου, κυριαρχούν. Η κομματική πόλωση συνήθως αποδίδεται στις μεγάλες διαιρέσεις του παρελθόντος (εμφύλιοι, καχεκτική δημοκρατία, δικτατορίες, χρεοκοπία κ.ά.). Οχι άδικα. Αποδίδεται επίσης στον «χαρακτήρα του Ελληνα». Ετσι όμως υποτιμάται κάτι πιο κοντινό: η επίδραση του εκλογικού νόμου. Το εκλογικό σύστημα δεν είναι απλός τεχνικός μηχανισμός. Είναι και πολιτικο-ψυχολογικός. Μέσα από μακρά “μάθηση”, επηρεάζει σημαντικά την κουλτούρα και τα αντανακλαστικά και του κομματικού προσωπικού και των εκλογέων.

Πόλωση, πόλωση, πόλωση

Το σύστημα της ενισχυμένης αναλογικής αποσκοπεί στην ενίσχυση σε έδρες του πρώτου κόμματος με σκοπό τη δημιουργία μονοκομματικών σταθερών κυβερνήσεων.Στη σύγχρονη εκδοχή της, η ενισχυμένη αναλογική, λόγω του μπόνους, οξύνοντας τον ανταγωνισμό για την κατάληψη της τόσο προνομιακής πρώτης θέσης, καθιστά εξ αντανακλάσεως εξόχως προνομιακή και τη δεύτερη. Το δεύτερο σε ψήφους κόμμα είναι το μόνο που δικαιούται, λόγω μεγέθους –υπό τον όρο ότι έχει «επαρκές μέγεθος»–, να προσβλέπει στην πρώτη θέση.

Συνεπώς, τα δεύτερα κόματα επιχειρούν να καταλάβουν τη (δημοσκοπική) θέση ώστε να καταστήσουν τη «χρήσιμη» ψήφο πλεονέκτημα για τα ίδια και τη «χαμένη» μειονέκτημα για τον ανταγωνιστή τους. Αυτό δεν μπορεί να γίνει με συνεργασία. Μπορεί μόνο με σύγκρουση.

Σύστημα εχθρικό σε συνασπισμούς

Μα γιατί δεν συνεργάζονται πχ η ΕΛΑΣ και το ΠΑΣΟΚ ώστε να υπάρξει πολιτική αλλαγή, την οποία φαίνεται να επιθυμεί η πλειοψηφία του εκλογικού σώματος; Γιατί το «πριμ πλειοψηφίας» του εκλογικού συστήματος δίνεται στα «αυτοτελή» κόμματα. Το μπόνους αποδίδεται σε συνασπισμό «μόνον εάν ο μέσος όρος της δύναμης των κομμάτων, που τον απαρτίζουν, είναι μεγαλύτερος από τη δύναμη του αυτοτελούς κόμματος». Η σχετική διάταξη είναι απίστευτης εφευρετικότητας και αντιδημοκρατικότητας (παράδειγμα: εάν η Ν.Δ. ως αυτοτελές κόμμα πάρει 25% και μια συνεργασία ΕΛΑΣ – ΠΑΣΟΚ πάρει 49%, το μπόνους θα πάει στη Ν.Δ.). Ως συνέπεια, το εκλογικό σύστημα καθιστά σχεδόν απαγορευτική τη στρατηγική συνεργασιών συγγενών κομμάτων με προοπτική εξουσίας. Τα ωθεί ή σε συγχώνευση ή σε μεταξύ τους σύγκρουση. Η μη συνεργατική στρατηγική, και άρα η πόλωση, είναι η μόνη ορθολογική επιλογή.

Πόλωση από μικρούς και μεγάλους

Το σύστημά μας έχει, σε αντίθεση με τα κλασικά πλειοψηφικά, μια ισχυρή αναλογική διάσταση, με την εξαίρεση του ορίου του 3%. Αυτό ωθεί στη συνεχή δημιουργία μικρών κομμάτων, ιδίως μέσω διασπάσεων. Τα μικρά κόμματα σήμερα ανθούν – για χίλιους λόγους. Η αύξηση του αριθμού των μικρών παικτών καθιστά τις αυτοδυναμίες πιο δύσκολες. Συνακόλουθα, οι «μεγάλοι» πολώνουν (για να προκαλέσουν την τακτική ψήφο υπέρ τους) και οι «μικροί» επιλέγουν την αδιαλλαξία –δηλαδή πολώνουν και από τη δική τους μεριά– ώστε να μην απορροφηθεί το εκλογικό τους σώμα από τα μεγαλύτερα κόμματα. Eτσι, ο συνδυασμός της πλειοψηφικής και της αναλογικής κλίσης αυξάνει αντί να μειώνει την πόλωση.

Και η εσωτερική πόλωση του σταυρού

Το σύστημά μας, λόγω του σταυρού, δεν οδηγεί στη δυαδική πόλωση εντός κάθε εκλογικής περιφέρειας. Εδώ, η τοπική μάχη είναι προπάντων εσωκομματική και αφορά το κυνήγι του σταυρού εντός του κάθε συνδυασμού. Η βουλευτής Σία Αναγνωστοπούλου έχει ονομάσει αυτόν τον εσωτερικό ανταγωνισμό «κλωτσοπατινάδα». Έτσι η γενικευμένη πόλωση, είτε λελογισμένη είτε ξέφρενη, είναι ο πόλεμος όλων εναντίον όλων.

Ο νικητής των ηττημένων

Τα τρία σημαντικότερα πολιτικά κόμματα σήμερα έχουν πλήρως προσαρμοστεί στη λογική του εκλογικού συστήματος. Το «αυτοδυναμία και σταθερότητα» της Ν.Δ., το «ή εμείς ή κανείς» της ΕΛΑΣ, το «πρώτοι έστω και με μία ψήφο διαφορά» του ΠΑΣΟΚ είναι εκδοχές αυτής της προσαρμογής. Το «δεν συνεργαζόμαστε με κανέναν», μότο όλων σχεδόν των μικρών κομμάτων είναι και αυτό έκφραση αμυντικής προσαρμογής στον εκλογικό νόμο. Ολοι, μικροί και μεγάλοι, συμπεριφέρονται ως εάν να διεκδικούν «αυτοδυναμία». Συνεργασίες, εάν δεν υπάρξει αυτοδυναμία, τελικά θα γίνουν, όπως έχουν γίνει, και με επιτυχία, στο παρελθόν. Αλλά υπό την ισχυρή αιγίδα του νικητή.

Παρενθέσεις και κενολογίες

Η γενικευμένη πόλωση δεν σημαίνει αναγκαστικά μεγάλη ιδεολογική απόσταση μεταξύ των βασικών κομμάτων. Σημαίνει, ωστόσο, και αυτό. Για πολλά όμως κόμματα, κυρίως τα μεγάλα, η πόλωση είναι κυρίως ψυχολογική. Σε κάθε περίπτωση, η φιλοσοφία της ενισχυμένης αναλογικής έχει γίνει, μέσω της επανάληψης, κουλτούρα. Και όπως κάθε κουλτούρα έχει αποκτήσει πολιτική αυτοτέλεια. Και η πόλωση πλέον έχει αυτοτέλεια. Αυτό που γράφηκε τότε, «τα ελληνικά κόμματα δεν έχουν κουλτούρα συνεργασιών», είναι μια κενολογία. Πραγματιστική, με μια δόση αλήθειας μεν, αλλά μια κενολογία δε.

Η πόλωση κουράζει. Είναι «άγαρμπη» και περιορίζει την πολιτική ευελιξία. Καθιστά μη αντιμετωπίσιμα προβλήματα που είναι αντιμετωπίσιμα. Πολλοί καλοπροαίρετα αναδεικνύουν την τρέλα που παράγει. Πολλοί όμως παραμένουν υποστηρικτές του υπάρχοντος εκλογικού συστήματος γιατί ευνοεί την κυβερνητική σταθερότητα, ενώ δεν εμποδίζει την εκπροσώπηση των μικρότερων πολιτικών ρευμάτων.