ΙΔΡΥΜΑ ΓΟΥΛΑΝΔΡΗ 2026: Ο 20ος αιώνας, η γλυπτική της Germaine Richier και μερικά επίκαιρα συμπεράσματα…

Γράφει ο ΔΙΑΜΑΝΤΗΣ ΜΠΑΣΑΝΤΗΣ

Το δελτίο τύπου με την αναγγελία της εφετινής έκθεσης του Ιδρύματος Γουλανδρή στην Άνδρο ξάφνιασε για δύο λόγους. Ο πρώτος: η έκθεση ξεκίναγε μάλλον νωρίς, μέσα Ιουνίου. Θετικό όμως για ένα νησί που η έκθεση είχε (κι ακόμα έχει) κεντρικό ρόλο στην καλοκαιρινή παρουσία του. Ο δεύτερος: η γλύπτρια Germaine Richier δεν ήταν από τις πιο γνωστές καλλιτεχνικές παρουσίες της μοντέρνας γλυπτικής του 20ου αιώνα. Οι λόγοι αρκετοί. Τους μάθαμε στην παρουσίαση.

Η πρώτη εικόνα από τις φωτογραφίες των γλυπτών της θύμιζε έντονα Τζιακομέτι. Με το που είδα κάποιες φωτογραφίες γλυπτών της ο νους μου πήγε σε ένα γλυπτό του διάσημου Ελβετού γλύπτη στο μουσείο Λουϊζιάνα της Δανίας που με είχε καθηλώσει το 1992. Σκέφτηκα: ιδού μια θηλυκή εκδοχή του Τζιακομέτι. Όμως, η ιστορία της Γαλλίδας γλύπτριας Richier, που έμαθα κατά την παρουσίαση στα εγκαίνια της έκθεσης της στην Άνδρο ήταν ιδιαίτερα αποκαλυπτική με πολλούς τρόπους..,

Δεκάδες οι δημοσιογράφοι, ανάμεσα τους και αρκετοί ειδικοί, παραβρέθηκαν στην παρουσίαση της έκθεσης που έγινε το Σάββατο το μεσημέρι στις 13 Ιουνίου 2026 στην παλαιά πτέρυγα του μουσείου Γουλανδρή στην Χώρα της Άνδρου. Η νέα πτέρυγα ανακαινίζεται. Και η παλαιά, που πέρσι φιλοξένησε τμήμα της έκθεσης για τον ΤΑΚΙ εφέτος έγινε η εστία φιλοξενίας και της έκθεσης της Richier.

Την παρουσίαση της έκθεσης ανέλαβαν οι επιμελήτριες Μαρία Κουτσομάλλη-Moreau και Laurence Durieu, που έχει γράψει κα την βιογραφία της γλύπτριας, της οποίας το έργο αναγνωρίστηκε τόσο από το Εθνικό Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης του Παρισιού όσο και από μεγάλα μουσεία ανά τον κόσμο και σημαντικές προσωπικότητες της τέχνης του 20ου αιώνα όπως πχ ο Μαξ Έρνστ, παρά την σύντομη ζωή της (πέθανε 57 ετών).

Από όσα ακούσαμε να σταθούμε στην αρχική σύγκριση με το Αλμπέρτο Τζιακομέτι του οποίου υπήρξε σύγχρονη (γεννήθηκε το 1902 και ο Τζιακομέτι το 1901 και πέθαναν το 1959 και ο Τζιακομέτι το 1966). Δύο ήταν οι στιγμές που “αδικήθηκε” καλλιτεχνικά έναντι του Τζιακομέτι. Και οι δύο προέκυψαν από ερωτήσεις δημοσιογράφων. Η πρώτη αναφέρθηκε στον καλλιτεχνικό “ανταγωνισμό”: ‘Η, πως ο Τζιακομέτι απαίτησε από τον γκαλερίστα του, έναν από τους κορυφαίους της εποχής, να επιλέξει “ή αυτόν ή την Richier”! Κι αυτός επέλεξε: αυτόν! Η δεύτερη: αν και η Richier δεν το πίστευε πως το ότι ήταν γυναίκα την άφησε σχετικά πίσω και το έλεγε ανοικτά, εν τούτοις όλα δείχνουν πως σε έναν κόσμο όπου οι άνδρες κυριαρχούσαν αιώνες στα καλλιτεχνικά αυτό δεν ήταν εύκολο να σπάσει στον “σύντομο 20ο αιώνα”, όπως ον αποκάλεσε ο μεγάλος ιστορικός Έρικ Χομπσμπάουμ…

Και πάμε τώρα σε μερικές αναφορές στο έργο της που ήταν όντως εντυπωσιακές. Η πρώτη αυτό το γλυπτό μιας γυναικείας φιγούρας με πολλαπλούς συμβολισμούς. Ο τίτλος του παραπέμπει στο νερό, την πηγή της ζωής. Ο αμφορέας – που είχε τυχαία βρει σε μια παραλία – παραπέμπει στην κλασική παιδεία της και στην αρχαιοελληνική τέχνη. Από εκεί και κάτω έχουμε το γλυπτό μιας γυναικείας φιγούρας και τα αποστεωμένα άκρα παραπέμπουν στο γήρας. Κι όμως τα κυρίαρχα στοιχεία είναι ο αμφορέας και το γυναικείο κορμί. το νερό και η γυναίκα φορείς της ζωής.

Ακολουθεί ένα ζώο από την προϊστορική περίοδο, ο γαμψώνυχος. Μια παρομοίωση του διαβόλου. Μπρούτζινο αποτύπωμα και συμβολισμός. Η Γαλλίδα γλύπτρια υπήρξε μια ιδιαίτερα σημαντική καλλιτέχνης σμιλεύοντας τα έργα της σε πηλό πριν τα χυτεύσει σε μπρούτζο ακολουθώντας διάφορες τεχνικές στη διάρκεια της ζωής της. Από το μαύρο μέχρι το κανονικό χρώμα του μπρούτζου και το χρυσαφί.

Να σημειώσουμε τα δύο λίαν ενδιαφέροντα έργα του Δον Κιχώτης, που παρουσιάστηκαν στην έκθεση και ανήκουν στην συλλογή Γουλανδρή. Ο αείμνηστος Βασίλης Γουλανδρής είχε αγοράσει πριν γίνει διάσημη τέσσερα έργα της, τα οποία εκτίθενται στην έκθεση της Άνδρου. Στην παραπάνω φωτογραφία εικονίζονται τα δύο γλυπτά απέναντι το ένα στο άλλο σα να “συνομιλούν”, όπως είναι και ο τίτλος της έκθεσης:

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον και σημασία έχει το γλυπτό του Εσταυρωμένου της Richier. Ήταν παραγγελία μιας γαλλικής εκκλησίας από ιερείς που επέλεξαν μια καλλιτέχνιδα που ήταν μάλλον άθεη. Στόχος τους να δείξουν την επίδραση και το εύρος της τέχνης. Στην παραπάνω φωτογραφία ο Εσταυρωμένος στο εργαστήριο της και αριστερά μικρογραφία του πρωτοτύπου. Τοποθετήθηκε στην εκκλησία και ακολούθησαν διαμαρτυρίες πιστών καθολικών που το θεώρησαν μη αρμόζων και συνάμα απαράδεκτο έργο από μια άθεη. Κι όμως η Richier είχε γράψει πως “ο σπαρακτικός τρόπος που ο Εσταυρωμένος άπλωνε τα χέρια του ήταν για να δώσει φωνή στα άλλα έργα της”. Τελικά με απόφαση του Πάπα το έργο αποσύρθηκε. Και επανήλθε χρόνια μετά όταν ένας επόμενος Πάπας κατανόησε αλλιώς την τέχνη.

Στο σημείο αυτό είχα μια προσωπική συζήτηση με τον Κυριάκο Κουτσομάλη, ο οποίος μετά το πέρας της ξενάγησης μου τόνισε τον ρόλο του πολωνού Πάπα Ιωάννη-Παύλου ΙΙ στην αποδοχή της σύγχρονης τέχνης από το Βατικανό. Το διαπίστωσε ο ίδιος προσωπικά σε επίσκεψη τους όταν είδε στο Βατικανό πολλά έργα της μοντέρνας τέχνης και μου εξήγησε πως Πάπας Ιωάννης-Παύλος ΙΙ, τόνισε πως “η τέχνη διευρύνει τα όρια της ανθρώπινης σκέψης και αντίληψης. Από αυτή την άποψη πρέπει η θρησκεία να την αποδεχτεί.”

Σε αυτό το σημείο να κάνουμε μια ακόμα παρένθεση. Στα εγκαίνια που έγιναν το βράδυ στον χώρο της έκθεσης, παραβρέθηκαν ο πατήρ Αέτιος και ο πατήρ Φιλάρετος. Ο πατέρας Αέτιος, μάλιστα, είχε μια ενδιαφέρουσα συζήτηση με τον Κυριάκο Κουτσομάλλη, για το πολύπλευρο έργο του μοναστηριού της Παναχράντου στην Άνδρο. Ιδίως για το σημαντικό σε πανελλήνιο επίπεδο άνοιγμα της Μονής Παναχράντου με το “Τέχνης Φυλακτήριο” στην σύγχρονη ελληνική τέχνη. Πρόκειται για μια πρωτοποριακή κίνηση από την αδελφότητα της Μονής, που με επικεφαλής τον Γέροντα Ευδόκιμο, κατανόησε την σημασία της παρουσίας του μοναστηριού στην Άνδρο ως μιας δημιουργικής εστίας και αναφοράς στα σύγχρονα ελληνικά δρώμενα.

Θα μπορούσε κανείς πολλά ακόμα να γράψει, από όσα λέχθηκαν στην παρουσίαση και από όσα ενδιαφέροντα και για όσους παραβρέθηκαν στα εφετινά εγκαίνια μιας ακόμα σημαντικής έκθεσης, με αναφορά μια σπουδαία γλύπτρια του 20ου αιώνα. Αλλά αυτά θα ήταν μέρος μιας αλλού τύπου περιδιάβασης στον χώρο και στον χρόνο. Ας μείνουμε σε δύο διαπιστώσεις. Η πρώτη: οι καιροί έχουν αλλάξει από τότε που έρχονταν πλήθος επώνυμοι εξ Αθηνών και τα εγκαίνια αποτελούσαν ένα κοσμικό γεγονός για το νησί. Η δεύτερη. Οι νεώτεροι δημοσιογράφοι που ήρθαν είχαν πάρα πολύ ουσιαστική παρουσία. Περισσότερο ουσιαστική από πολλές προηγούμενες επώνυμες παρουσίες. Ρώτησαν καίρια ερωτήματα στο τέλος της παρουσίασης. Όλα διεισδυτικά και εύστοχα.

Όλα αυτά τα ουσιαστικά ερωτήματα οδήγησαν την επιμελήτρια και ξεναγό της έκθεσης σε αποκαλυπτικές απαντήσεις για τις ιδιόμορφες διαδρομές της Τέχνης στον 20ο αιώνα. Κι όχι μόνο. Υπήρχε δηλαδή επίπεδο και ουσία στην παρουσία τους. Κι αυτό είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικό σε μια εποχή δύσκολή. Σε μια εποχή του φαίνεσθαι κι όχι του είναι. Σε μια εποχή που οι πολιτικοί ταγοί της ακολουθούν τις ψήφους κι όχι την ουσία. Και η ουσία είναι πως μια παρουσία στα εγκαίνια ενός τόσο σημαντικού ιδρύματος για το νησί της Άνδρου δεν προσελκύει την παρουσία ούτε της Τοπικής Αυτοδιοίκησης του νησιού, που δεν παραβρέθηκε. Εκτός αν παρουσία θεωρείται το πέρασμα του δημάρχου από το κοκτέιλ που δόθηκε το βράδυ μετά τα εγκαίνια στο “Μικρά Αγγλία” για μια “photo opportunity” και μόνο…